Mennskan og sparðatíningurinn

Alla síðustu viku sótti ég RIFF stíft – sá 10 myndir af 11 sem hugðist sjá. Ég elska RIFF eins og ég elska Alþjóðlegu bókmenntahátíðina og Stockfish kvikmyndahátíðina. Þetta eru hátíðir þar sem mennskan er altumlykjandi – óður til mennskunnar. 

Það er annað en ég upplifi flesta daga aðra í almannarýminu. Mér finnst við vera á hraðri leið til andskotans og þá er dvöl í mennskunni kærkomin. 

Ein kvikmynd stendur upp úr öllum öðrum af þeim sem ég sá. Kvikmynd sem ég mun hugsa um oft og mikið – kvikmyndin Sirát eftir Óliver Laxe. Stórkostleg kvikmynd sem hefur þannig áhrif á tilfinningaskalann að því verður illa lýst með orðum. 

Ég settist niður í Háskólabíói að kvöldi föstudagsins 3. október kl. 15 mínútur yfir 9 vitandi ekkert hvað ég var að fara að sjá. Jú ég vissi að myndin fjallaði um „ferðalag feðga í leit að dóttur/systur í eyðimörkinni í Marokkó“ - það var svona um það bil það sem ég vissi. Að það ætti eftir að fara með mig í slíkt ferðalag sem raunin varð hafði ég ekki einu sinni grun um. Hughrifin sem þessi mynd skóp innra með mér eru ólýsanleg. Altumvefjandi vellíðanin í fyrri hluta myndarinnar og skelfingin og sorgin í síðari hlutanum – allt var það með miklum ólíkindum. Ég varð persónulegur vinur persónanna í myndinni og ég upplifði raunverulega sorg. 

Ég var uppgefin að mynd lokinni. Ég skildi ekki hvað ég hafði verið að upplifa eða hvað hafði eiginlega gerst og ég skil það varla enn. Að takast það að fá mann til að tengjast persónum myndar með þeim hætti sem raunin varð er einhvers konar snilligáfa sem ég kann ekki skil á. En mikið rosalega er ég þakklát. Þakklát Oliver Laxé og félögum hans að fá mig til að finna þvílíka samkennd og ég upplifði í Háskólabíói að kvöldi 3. október 2025. 

Það er eitthvað alveg rosalegt við það að upplifa listaverk svona sterkt. Mann langar að hrópa upp yfir allan heiminn og biðja hann að koma með í ferðalagið. Mig langaði að gera það þarna að mynd lokinni. Mig langaði til að hrópa yfir heiminn að fara að sjá þessa mynd og mig langaði til að skilja hvað hafði eiginlega gerst. Hvers vegna fann ég svona rosalega til?

Ég sagði bróður mínum frá myndinni og þá hafði hann verið að hlusta á endalokin á Rás 1 þar sem Þórunn Gréta Sigurðardóttir og Hera Guðmundsdóttir tala við Höllu Harðardóttur um myndina. Ég hlustaði loksins á þær stöllur og reyndar allan þáttinn í gær og ég er svo glöð að hafa gert það. Í þættinum eru þær ekki bara að taka undir hrifnæmni mína um þessa einstöku kvikmynd Sirát heldur eru þær manneskjur að halda uppi merkjum mennskunnar með þeim hætti að ég má til að deila því hér. 

Þær segja með upphátt með orðum það sem mig langaði svo að hrópa yfir almannarýmið í síðustu viku þegar enn einu sinni þessi hryllilega umræða skaut upp kollinum um listamannalaunin í hundraðasta skipti. Þessi umræða þar sem mennskan er troðin niður í svaðið með hryllilegum sparðatíningi byggðri á einhverri „vísindahyggju“ að hætti Frederick Winslow Taylor þar sem ekkert er raunverulegt eða þess virði að vera nema það sé „mælanlegt“. Þessi heimspeki viðskiptafræðinnar í Bandaríkjunum sem er samfélagið okkar að drepa og er stór hluti þess að við erum á leiðinni til andskotans sem fyrr er getið.

Í þættinum eru ekki bara þær þrjár heldur er í honum einnig Hrafnkell Kaktus Einarsson og fjallar um myndina „Jörðina undir fótum okkar“ eftir Yrsu Roca Fannberg. Sú umfjöllun er líka „óður til mennskunnar“ og því hvet ég ykkur til að hlusta. Ég á sjálf eftir að horfa á þessa kvikmynd sem ég ætla svo sannarlega að gera. 

Af hverju er ég að setja þennan pistil saman hér? Ég geri það til að vekja athygli á því sem skiptir máli. 

Ég hef lengi verið sannfærð um að heimspeki Bandaríkjanna er okkur lifandi að drepa. Þessi „heimspeki“ sem gegnsýrir fagið sem ég valdi mér að ævistarfi – viðskiptafræðina – þar sem allt gengur út á skilgreiningar dauðans og að allt sé „mælanlegt“. Alveg eins og vísindaleg stjórnun Frederick Winslow Taylor boðaði. Allt skuli „mælt“ og að „mælingin“ sé eini mælikvarðinn sem skiptir máli. Þetta er í heild sinni hugmyndafræði sem við eigum að henda á haugana. 

Við þörfnumst heimspeki og við þörfnumst bókmennta. Við þörfnumst fegurðarinnar sem felst í mennskunni. Við þörfnumst tengslanna. Við þörfnumst hvers annars. Við þörfnumst þess að hlusta á nið kynslóðanna í gegnum eldra fólk. Við þörfnumst kærleika. Hann kemur til okkar í gegnum heimspekina og bókmenntirnar. Heimspekin er móðir allra fræða og einkynja viðskiptafræðin dugar okkur ekki. Hún drepur okkur. Páll Skúlason var alltaf að reyna að segja okkur þetta en við hlustuðum ekki. 

Það er eitthvað rétt að gerjast. Í vikunni var líka viðtal  í Lestinni á Rás 1 við Guðrúnu Steinþórsdóttur bókmenntafræðing um kennslu hennar í bókmenntafræði í Læknadeild HÍ. Í þættinum talar hún mikilvægi þess að ræða bókmenntir við læknanema og hún gerir grein fyrir þessu hugtaki „læknahugvísindi“ sem mér skilst að sé núna gerð grein fyrir í Ritinu. 

Það nærir sálina að heyra þessar hugmyndir. Við þörfnumst skilnings. Við þörfnumst samlíðunar. Samhygðar. Við þörfnumst ekki meiri flokkadrátta. Ábendinga. Trumpisma. 

Meira um hina hæfu og þá vanhæfu

Áformað er af hálfu ríkisstjórnar að leggja fram frumvarp um aflagningu áminningar sem undanfara uppsagnar opinberra starfsmanna á Íslandi.

Ríkisstjórn sem kynnir sig fyrir okkur sem stjórn sem annt er um almannahagsmuni og í nöp við sérhagsmuni lyftir upp þessu gamla sérhagsmunamáli elítunnar – „hinna hæfu“ á haustþingi árið 2025.

Hugmyndir í þessa veru ganga út frá því að það sé til einn hópur manna sem er algjörlega fullkominn og óskeikull. Hópur sem alltaf er hæfur til að gegna þeim stöðum sem þeir fá – forstöðumenn – já yfirmenn stofnana. Þeir eru hópur sem ekki þarf nokkurn tíma að efast um. Þeir sitja í stöðum sem þeir eru hæfir til að gegna - alltaf - og þeirra hlutverk að hafa fullkomið frelsi til að reka og ráða starfsfólk að vild.

Lög um áminningar sem undanfara uppsagnar eru svo hamlandi fyrir þessa aumingja stjórnendur að það nær ekki nokkurri átt.

Við erum búin að sjá til þess að þessir stjórnendur hafa verið teknir í guðatölu og eru komnir á laun sem eru úr öllum tengslum við okkur hin. Það var regla sem sem var svo bráðnauðsynlegt að „samræma hinum almenna vinnumarkaði“. Nú skal gengið lengra og veita þessum sömu stjórnendum fulla heimild til að reka fólk sem þeim hugnast ekki.

Við öll höfum verið dugleg við að flytja inn hugmyndir í þessa veru. Hugmyndir sem ættaðar eru frá Bandaríkjunum þar sem því er trúað að tilteknir einstaklinga séu fæddir guðlegir að hæfni og þurfi þess vegna að fá greiddar milljónir – jafnvel milljónatugi á mánuði – til þess að hafa vald yfir öðrum. Vald til að reka fólk sem þeim hugnast ekki.

Röksemdafærslan fyrir þessum greiðslum eru að þetta fólk sé svo afburðahæft og að það beri svo mikla ábyrgð. Á sama tíma höfum við aldrei kynnst öðru eins ábyrgðarleysi af hálfu stjórnenda –  einmitt síðan þessar greiðslur voru teknar upp.

Mér finnst að það sé kominn tími til að takast á við þessa arfavitlausu hugmyndafræði. Að það sé kominn tími til að henda hugmyndafræði Apprentice á haugana og öllu sem henni tengist. Donald Trump er ekki fyrirmyndarstjórnandi. Hann er ekki fyrirmyndarmanneskja og umfram allt er hann ekki og hefur aldrei verið yfirburðahæfur.

Við erum öll manneskjur. Það er grundvallaratriði sem við þurfum öll að meðtaka. Stjórnendur líka. Þeir eru eins og við, meingallaðir og mannlegir.

Það er ekki forgangsmál að gefa stjórnendum hins opinbera sérstakar valdheimildir til að eiga auðveldara með að reka fólk. Reka fólk sem þeim hugnast ekki. Starfsfólk ríkisstofnana á að fá að lifa af einstaka stjórnendur. Það er grundvallarmál.

Opinberar stofnanir eru alls ekki sama eðlis og fyrirtæki á markaði. Hafa aldrei verið og verða aldrei. Það er fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt að um opinberar stofnanir gildi sérstakar reglur sem eru í grundvallaratriðum frábrugðnar einkamarkaðnum. Störfin sem þar eru unnin eru í eðli sínu gjörólík störfum einkamarkaðarins og það er rökleysa að halda því fram að þær reglur sem gilda um starfsfólk á einkamarkaði þurfi að gilda um fólk á opinberum markaði.

Það hefur löngum verið lenska á Íslandi að þessi og hinn líti á það sem sjálfsagðan hlut að koma að máli við vini sína um að það sé bráðnauðsynlegt að reka þennan eða hinn. „Vegna þess að hann er svo óþægilegur ljár í þúfu. Hann stendur í vegi fyrir að viðkomandi fái að gera það sem honum sýnist…“ eða guð má vita hvað er undirliggjandi.

Þetta tól – heimild til reka aðra úr starfi  – er ekki eitthvað sem á að vera léttvægt verkfæri einstakra stjórnenda. Stjórnendur eru ekki óskeikulir. Þeir eru ekki allir afburðahæfir – þeir eru ekki einu sinni allir hæfir.

Á Íslandi hefur þótt sjálfsagt í áratugi að einstaklingar eigi ekki aðgang að störfum vegna pólitískra skoðana sinna. Um það er sjaldnast talað opinberlega en við vitum það öll. Að vera félagi í Sjálfstæðisflokknum þýðir að þú ert á grænni grein og þá eru pólitískar skoðanir þínar ekki hamlandi á vinnumarkaði en aðhyllistu aðrar skoðanir geta þær sannarlega verið hamlandi á þeim sama markaði.  

Fagmennska er ekki það fyrsta sem mér dettur í hug þegar ég hugsa til opinberra stofnana á Íslandi en það hvarflar ekki að mér að skortur á henni sé vegna þess að forstöðumenn hafi ekki nægilega miklar valdheimildir til að reka starfsfólkið sitt.

Hæfni og vanhæfni einstaklinga eru ekki meitluð í stein. Einstaklingar fæðast ekki hæfir eða vanhæfir. Við höfðum vit á því fyrir áratugum síðan að leggja niður tossabekki og hætta að raða fólki í bekki eftir hæfni. Við virðumst komin aftur á þann stað að vilja umfram allt lyfta hugmyndum í þessa veru. Að flokka fólk. Stimpla það. Slaufa því sem „skemmdum eplum“ og henda því á haugana því það á ekki að fá að spila með elítunni.

Þetta allt saman – þessi hugmyndafræði – er það sem við eigum að henda á haugana. Þetta blaður um að einn hópur í samfélaginu sé svo yfirburðahæfur á meðan hinn er vanhæfur. Þetta er kjaftæði sem brýnt er að við tökumst á við.

Góður stjórnandi veit að það er hans hlutverk að ná því besta út úr hverjum og einum starfsmanni og hann leitast við að ná því fram. Það getur auðvitað komið til þess að hans komist að þeirri niðurstöðu að hann þurfi að reka einstaka starfsmenn. Þá gerir hann það og hann fylgir reglum til þess. Hann veigrar sér ekki við að nota áminningar til að vara fólk við.

Það er sjálfsögð regla að í starfsmannalögum íslenska ríkisins sé gert ráð fyrir áminningarferli sem undanfara uppsagnar. Það er grundvallarregla sem stjórnvöld eiga ekki að hrófla við.

Slúbbertarnir og „hinir hæfu“

Í fyrirsögn fréttar frá í dag má lesa að „unnið sé að því jafna stöðu á opinbera og almennum vinnumarkaði“.  Þegar hlustað er á fréttina er farið mikinn og m.a. vitnað í Sigríði nokkra Indriðadóttur sem ku aldeilis vita að hér á landi sé stór hópur afætna á ríkisjötunni sem hægt væri að losa sig við hið snarasta og spara með þeirri aðgerð einni saman 30 – 50 milljarða – ég endurtek – milljarða – si svona! 

Það sem vakti sérstaklega athygli mína var að Daði Már Kristófersson fjármálaráðherra mótmælti ekki þessari röksemdafærslu – mátti því sem næst skilja á honum að hann væri þessari yfirlýsingu sammála en það fór ekkert á milli mála að þáttastjórnendur höfðu tekið þessum yfirlýsingum Sigríðar eins og um sannleika væri að ræða sem ekki þyrfti að rökræða frekar. Þarna væri nú aldeilis hægt að hagræða í ríkisfjármálunum með því að reka einfaldlega „alla þessa slúbberta“ sem eru svíkja okkur um að hegða sér almennilega á hverjum einasta degi. Um það er Sigríður Indriðadóttir til vitnis og gott ef ekki líka Viðskiptaráð. 

Mér verður svo miklu rórra þegar ég heyri af fólki í forystu sem er svo afburða hæft að það er algjörlega með það á hreinu hvernig aðrir mega og eiga haga sér. Fólk eins og Sigríður og Viðskiptaráð sem eru algjörlega með það á hreinu að það er stór hópur fólks þarna úti sem þiggur laun frá ríkinu sem það á ekki skilið. Fólk sem ætti einfaldlega að slaufa um aldur og ævi því það kann ekki að haga sér. Er óalandi og óferjandi í samskiptum „skemmd epli“ sem nauðsynlegt er losa sig við. 

Það er nú eitthvað annað en „hinir hæfu“ sem vita allt um það hvernig á að haga sér. Hugsið ykkur bara ef við gætum nú búið til samfélag þar sem fólk eins og Sigríður og Viðskiptaráð fengju að ráða. 

Það er svo dásamlegt í nútímanum að hlusta á yfirlýsingar í þessa veru. Yfirlýsingar um það að vernd opinberra starfsmanna skipti engu máli. Fyrir háskólakennarann. Kennarann. Dómarann. Embættismanninn. Í Seðlabankanum. Í Þjóðhagstofnun. 

Í landi þar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið ráðandi um atvinnumöguleika fólks í áratugi! Þvílík guðs gjöf það væri ef hann fengi nú bara að ráða opinbera markaðnum líka! Hugsið ykkur bara þvílíkur léttir það væri! Við gætum treyst honum 100%. Það er nú líklega. Þar innan dyra eru nú aldeilis hæfileikabúntin. Fólk sem ber af svo lýsir af því langar leiðir. Fólk sem veit og skilur hvað það er sem skilur á milli „hæfra“ og „vanhæfra“ einstaklinga. 

Já skilningurinn og dýptin sem yfirlýsingar í þessa veru skilja eftir sig eru magnaðar. Stjórnendur dagins í dag eru guðlegt fólk sem þarf milljónir í laun vegna þess hversu þunga ábyrgð þeir bera. Stjórnendurnir á ríkisjötunni geta alls ekki staðið undir því að þurfa að áminna fólk áður en þeir reka það. Það er til of mikils ætlast af þeim greyjunum. Þeirra duttlungar eiga að ráða því fullkomlega hverja þeir reka og hverja ekki – þó um sé að ræða opinber störf. 

Það verð ég að segja að ég bíð eftir þeirri stund þar sem ég hitti svo fullkomna manneskju að hún „kunni fullkomlega að hegða sér“. Ég bíð eftir þeirri stund að kynnast stjórnanda sem er svo faglegur að hann viti nákvæmlega hver er „hæfur“ og hver er „vanhæfur“ og taki ákvarðanir byggðar á því. Ég bíð eftir þeirri stund að geta með einföldum hætti flokkað fólk í „slúbberta“ og „hæfa“.

Nei annars – ég bíð ekki eftir þeirri stund. Heimskan sem fullyrðingar í þessa veru lýsa ríða ekki við einteyming. Heimskan að telja sig þess umkominn að geta með einföldum hætti flokkað fólk í „gott fólk“ og „vont fólk“ og talað um „skemmd epli“ og annað í þeim dúr er ekki og á ekki að vera hlutverk nokkurs stjórnanda. Sannur leiðtogi veit að það er ekki hans að benda á fólk og útiloka það. Sannur leiðtogi er sannur leiðtogi allra í hópnum – „þeirra vondu“ og „þeirra góðu“. 

Það verða alltaf til „slúbbertar“ í einhverjum skilningi. Ég gæti verið slúbberti í dag og þú gætir verið það á morgun. Við erum öll alltaf að reyna að gera okkar besta og það koma upp alls kyns aðstæður í lífi fólks sem getur gert það þungt og erfitt að vakna á morgnana og takast á við daginn. Það er hlutverk stjórnanda að lesa í slíka hluti og það er á ábyrgð stjórnenda að vera vakandi og hlú að hópnum og ekki síður að einstaklingum innan hans. 

Þetta óábyrga sjálfbirgingslega tal þeirra sem telja sig „hæfa“ um að það séu allt í kringum okkur „óhæft“ fólk er óþolandi svo ekki sé dýpra í árinni tekið. 

Ábyrgðarlaust hjal um að vernd opinberra starfsmanna sé með öllu tilgangslaus og óverjandi er gjörsamlega óþolandi í samfélagi þar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið ráðandi afl í 100 ár.

Þingkosningar í Þýskalandi

 

Mig langar að birta þessa mynd af mér í dag fyrir framan þinghúsið í Berlín.

Árið 2009 varð dóttir mín tvítug. Ég gaf henni í afmælisgjöf ferð okkar tveggja til einhverrar evrópskrar borgar að hennar vali – hún valdi Berlín. Hún gerði ekki bara það – hún skipulagði að við fórum í gönguferð með leiðsögn um slóðir SS manna og hún skipulagði að við fórum saman til Sachsenhausen búðanna – líka með sögulegri leiðsögn.

Þessi heimsókn er greypt í minni mitt og mun verða það til dauðadags. Ég hef lesið ótal, ótal bækur um hryllilega glæpi nasista í síðari heimsstyrjöldinni en ég hafði aldrei skynjað hvað gerðist með sama hætti og ég gerði í þessari heimsókn. Hryllingurinn varð áþreifanlegur. Óhugnanlegt skipulagið í þessari verksmiðju illskunnar líður mér aldrei úr minni og ég sannfærðist um það sem ég vissi fyrir að þessir glæpir voru á einstakir í mannkynssögunni. Einmitt fyrir það. Skipulagið.

Íslendingurinn Leifur Muller var í Sachsenhausen. Leifur Muller sem Garðar Sverrisson skrifaði um í bókinni „Býr Íslendingur hér?“

Mamma og pabbi fluttu til Reykjavíkur árið 2002 og fluttu í sama hús og ekkjan hans átti heima. Það er ekki lengra síðan þessir atburðir gerðust en þetta.

Ég var 25 ára þegar ég fékk starf við það að sjá um útflutning lagmetis - starf þar sem ég var í sambandi við Þýskaland og Þjóðverja alla daga og þannig átti það eftir að verða næstu 17 árin eða svo. Mér líkaði vel að vinna með Þjóðverjum. Mér fannst þeir vinalegir og mér fannst þeir almennt alls ekki taka sjálfa sig of hátíðlega. Þeir voru áreiðanlegir og það var auðvelt að treysta þeim. Ég fór í ferðir til Þýskalands í frí og ég heimsótti Þjóðverja sem ég átti viðskiptasambönd við. Þýskaland var og er í uppáhaldi.

Á morgun verða þingkosningar í Þýskalandi. Þingkosningar þar sem allar líkur eru á að Afd - Alternative für Deutschland fái í það minnsta 20% atkvæða. Ég játa að ég er hrædd við þessar kosningar. Logandi hrædd.

Hægri öfgamennirnir Elon Musk og J.D. eiga enga ósk heitari en Afd verði sigurvegarar morgundagsins. Ég hef marga íslenska hægri (karl-) menn grunaða um að fylgja þeim að málum. Þá sem langar svo til að hrinda feminismanum á Íslandi. Þá sem langar svo til að endurheimta karlaveldið eins og það var fyrir 30 árum síðan. Þá sem fyrirlíta manneskjur sem eru öðruvísi en við á litinn og líta á hvíta vestræna karlinn sem æðstu og merkilegustu tegund sem uppi hefur verið nokkurn tíma.

Ég er hjartanlega ósammála þeim. Ég er sannfærð um að manneskjan er söm hvar sem hún fæðist og hvernig sem hún er á litinn. Ég veit hins vegar að saga okkar og menning er ólík frá einu svæði til annars og tækifæri okkar til mannsæmandi lífs gjörólík frá einu svæði til annars.

Að Netanyahu og Ísraelar skuli hafa gert Hitler og nasista að fyrirmynd sinni í framkomu sinni og tali gagnvart Palestínumönnum gerir ekkert annað en sannfæra mig um að manneskjan er söm við sig. Sagan endurtekur sig sífellt.

Ég vona samt að hún geri það ekki á morgun. Ég vona með öllu sem ég á til að dagurinn á morgun slökkvi ekki vonina.

Niðurstaða kosninga 2024

Þá liggur það fyrir. Niðurstaðan er sú sama og ég sofnaði út frá í nótt – í meginatriðum þó einstaka þingmenn hafi dottið út og aðrir komið inn – fjöldi þingmanna á stjórnmálaflokk hefur ekki breyst.

Samfylkingin er stjórnmálaflokkur með rétt um 21% fylgi á landinu öllu og 15 þingmenn, Sjálfstæðisflokkurinn kemur strax á hæla hennar með rúm 19% og 14 menn, Viðreisn næst með tæp 16% og 11 menn, Flokkur fólksins með tæp 14% og 10 menn, Miðflokkur 12% og 8 menn og Framsókn rekur lestina með tæp 8% og 5 menn.

Niðurstaðan er auðvitað stórtíðindi. Einungis sex stjórnmálaflokkar ná inn á þing og einn þriggja ríkisstjórnarflokka dettur út – sá sem lengst af átti forsætisráðherra landsins og Framsóknarflokkurinn rétt svo mer að halda sér inni.

Það er rétt hjá Kristrúnu Frostadóttur að auðvitað eigum við að leyfa okkur að fagna. Það er algjör óþarfi að fara strax í þann gír sem ég gerði í nótt – að sjá ekkert nema erfiðleika við ríkisstjórnarmyndun. Ég vissi það alveg þegar ég setti inn status í nótt um stöðu Sjálfstæðisflokksins að ég væri að túlka gleðilega niðurstöðu með neikvæðum hætti. Þannig leið mér og ég lét það í ljós, enda ekkert annað en ábyrgðarlaus kjósandi. Staðan skánaði þó heldur augnabliki síðar þar sem Sjálfstæðisflokkurinn missti tvo menn og reyndist fá 14 í stað 16 eins og staðan sýndi eftir fyrstu tölur í SV kjördæmi.

Sjálfstæðisflokkurinn tapaði vissulega fylgi en þó engan veginn í samræmi við það sem hefði mátt ætla af öllum hávaðanum og gagnrýninni. Það er einhvern veginn þannig og hefur alltaf verið þannig að þegar ríkisstjórnir með Sjálfstæðisflokkinn innanborðs verða óvinsælar eru það samstarfsflokkarnir sem taka út óvinsældirnar. Þannig er það nú eins og svo oft áður. Sigurður Ingi var ósáttur í umræðum dagsins og ég skil hann. Skil hann fullkomlega. Ráðherrar Framsóknarflokksins voru margir hverjir duglegir á kjörtímabilinu – ekki síst Lilja Dögg Alfreðsdóttir – og það virðist ósanngjarnt að þeim sé refsað harkalega á sama tíma og þau sem léku fullkomlega ábyrgðarlausan leik í ríkisstjórn eins og Sjálfstæðismenn standi keikir.

En þá aftur að mínu tilfinningalífi sem kjósanda. Ég gleðst vissulega yfir útkomu Viðreisnar og Samfylkingar – gleðst innilega – en mér líður samt ekki þannig að ég geti geti fagnað einlæglega eða líði eins og stórsigur hafi átt sér stað. Mér líður einfaldlega ekki þannig. Ég virði Ingu Sæland mikils og lít sannarlega svo á að málflutningur hennar sé og hafi verið mikilvægur frá því hún settist á þing en á sama tíma ber ég ekki traust til hópsins sem hún er í forystu fyrir. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Ég lít ekki á Flokk fólksins sem „stjórnmálaflokk“ í eiginlegum skilningi. Ég lít á hann sem hóp fólks sem langar mikið persónulega til að komast inn á þing. Suma einstaklinga sem þar eru hef ég litið á sem hreinræktaða popúlista. Vonandi er þetta vantraust mitt rangt og ég er sannarlega til í gefa þeim öllum tækifæri til að sanna annað.

Mér líður miklu betur eftir að hafa horft á þáttinn í dag þar sem talað var við leiðtoga flokkanna sem náðu inn á þing. Kannski munu þær klára þetta með stæl – þessar þrjár flottu konur. Ég vona það sannarlega. Það er eini möguleikinn sem ég sé í stöðunni. Vitræni möguleikinn.

Nú ætla ég að fylgjast með hvað gerist næstu daga og vikur. Og leyfa tilfinningalífinu að hafa frelsi til þess að fagna, vona eða verða fyrir vonbrigðum eftir atvikum. Dagsforminu get ég helst lýst með því að það er eins og ég sé með öndina í hálsinum.

Ég vona – vona heitt og innilega – en ég treysti engu og ég veit ekkert hvers er að vænta.

Einfaldlega hleypi ekki annarri hugsun að en að til standi að stofna til ríkisstjórnar þar sem Samfylkingin og Viðreisn verða leiðandi í ríkisstjórnarmyndun. Sendi þeim hlýjar stuðningskveðjur.

Veldi Sjálfstæðisflokksins kvatt?

Kjördagur. Enn einu sinni í mínu lífi er runninn upp slíkur dagur. Að þessu sinni liggur í loftinu að breytingar gætu verið í nánd. Að runninn sé upp sá dagur þar sem kjósendur kveðja ægivald Sjálfstæðisflokksins. Ekkert er þó í hendi – langt því frá og kannski komum við öll til með að vakna upp við að einu sinni enn sé vilji kjósenda sá að færa þessum flokki sérhagsmunanna valdið yfir stjórn landsins. Ég vona ekki. En niðurstaðan kemur í ljós í kvöld eða næstu daga.

Það er undarleg staða að hafa nánast allan mánuðinn verið fjarverandi í kosningabaráttunni árið 2024. Við vissum það ekki þegar við keyptum miða til Marokkó í vor eða þegar ég lofaði dóttur minni því að passa fyrir hana í 10 daga í lok nóvember fram yfir mánaðamót að með því væri ég að tryggja algjöra fjarveru mína frá einhverjum mest spennandi kosningum í mínu lífi. Það er skrítið. Mjög skrítið.

Pólitík hefur alla ævi verið mitt megináhugamál og fátt hef ég þráð heitar en að eygja von um að ægivaldi Sjálfstæðisflokksins yrði hrundið. Nú hefur það verið þannig í margar vikur að við höfum heyrt tölur í skoðanakönnunum þar sem flokknum hefur verið spáð allt niður í 12% fylgi. Það er stórfrétt í íslensku samfélagi. Stórfrétt. Samt er það svo að ég hef ekki tjáð mig um það. Ekki einu sinni! Í síðustu skoðanakönnun Metils vorum við líklega færð nær raunveruleikanum. Ég veit það þó auðvitað ekki en ég leyfi mér að láta mig dreyma þar til fyrstu tölur koma í ljós.

Á kjördag árið 2003 skrifaði ég grein þar sem ég leyfði mér að dreyma … Ég upplýsti opinberlega að ég hefði lengi átt mér þann draum að sjá mistök Jónasar frá Hriflu  leiðrétt – þ.e. að sjá Samfylkinguna og Framsóknarflokkinn sameinast í einum flokki. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar. Eitt stykki efnahagshrun hefur átt sér stað og í kjölfar þess hefur stjórnmálaumhverfið á Íslandi tekið stakkaskiptum. Samfylkingin varð nánast að engu um tíma. Náði ekki inn manni í Reykjavík í einum kosningunum sem einhvern tíma hefði þótt óhugsandi að yrði staða jafnaðarmannaflokksins á Íslandi.

Eitt hefur þó ekki breyst: ægivald Sjálfstæðisflokksins. Þrátt fyrir að Viðreisn og Miðflokkurinn hafi orðið til og Sjálfstæðisflokkurinn hafi sannarlega misst það ógnarfylgi sem hann hafði alltaf, þá hefur hann ætíð verið þarna sem eini turninn sem allt stjórnmálaumhverfið á Íslandi snýst um.

Skoðanakannanir hafa nú í margar vikur sýnt að sú staða gæti verið að breytast. Að í fyrsta skipti í mínu lífi sé mögulegt að miðjuflokkar standi uppi sem sigurverarar kosninga. Ég get ekki lýst því hvað ég óska þess heitt að það verði raunin. Það er svo ógnarlangt síðan tími var til kominn að stjórnmál á Íslandi snúist um líf venjulegs fólks. Snúist um almannahagsmuni en ekki sérhagsmuni.

Ég kaus Viðreisn og ég gerði það af heilum hug. Forysta flokksins og þingmenn hafa á síðustu misserum talað fyrir mínum áherslum og ég er afskaplega ánægð með þau. Númer eitt er ég er einarður Evrópusinni. Ég vil að Ísland sé virkur þátttakandi í samfélagi þjóðanna – ekki á kantinum og láti aðra um þróun og ákvarðanatöku sem við þurfum svo að taka upp án þess að hafa haft neitt um að segja. Íslenska krónan er eitur í mínum beinum og ég skil ekki – hef aldrei skilið – að mér eigi að vera hlýtt til hennar. Um það hef ég skrifað margar greinar því fátt tel ég mikilvægara en einmitt það – að eygja von um að losna við þetta mein íslensks efnahagskerfis alla mína ævi. Að síðustu finnst mér finnst gott að finna áherslur þeirra að hlusta á kjósendur út um allt land um leið og mér finnst gott að finna hvað þau eru óhrædd við að vera pólitísk. Fyrst og síðast höfðar til mín að ég upplifi flokkinn með hlýtt hjarta og ég vona að þeim takist að halda því.  Það skiptir máli að láta sér annt um fólk.

Ég hefði líka alveg getað kosið Samfylkinguna eins og ég gerði um árabil og ég hefði getað kosið Pírata sem ég vona sannarlega að muni haldast inni á þingi. Við þörfnumst þeirra raddar mjög. Ég er minna spennt fyrir þeim sem ég upplifi sem hreinræktaða popúlista en sleppi því að minnast á þá hér.

Það þarf enginn að velkjast í vafa um mínar skoðanir. Ég óska þess heitt og innilega að Viðreisn og Samfylkingin komi mjög sterk út úr þessum kosningum og verði leiðandi afl í myndun ríkisstjórnar að loknum kosningum. Hvort mér verði að ósk minni á svo eftir að koma í ljós.

Í öllu falli, gleðilegan kosningadag!

Karlar guðlegir – konum má henda

Margt hefur orðið til þess að minna mig á hversu stutt við erum komin í jafnrétti kynjanna síðustu misserin. Nú síðast þessi uppákoma með Þórð Snæ Júlíusson. Þar áður var það meðferð fjölmiðla á Jóni Gnarr og framboði hans til forystu á listum Viðreisnar í Reykjavík.

Karlar eru guðlegir í umfjöllun fjölmiðla um þá. Ítrekað aftur og aftur og aftur. Konur ná aldrei þessari stöðu. Aldrei. Sama þó þær hafi náð því að vera í forystuhlutverkum á sínu sviði. Þær verða aldrei að guðum.

Það er svo merkilegt að verða vitni að þessu aftur og aftur og aftur í samfélaginu sem lítur á sig – réttilega – sem samfélag í forystu í jafnréttismálum kynjanna.

Þórður Snær Júlíusson er áreiðanlega alveg ágætur. Efast ekkert um það. Eflaust hæfileikaríkur og fínn greinandi. Eflaust hefði orðið fengur að honum á Alþingi. Má alveg gera ráð fyrir því. En hann er ekki guð. Trúið mér.

Jón Gnarr er alveg ágætur. Ég elska hann sem uppistandara og kannski á ég eftir að elska hann sem manneskju líka – ef ég fæ tækifæri til að kynnast honum sem slíkum – en ég veit að hann er ekki guð og hann á ekki að meðhöndla í fjölmiðlum sem slíkan.

Karlar eiga greiða leið að fjölmiðlum sem guðir. Á hverjum einasta degi les ég fréttir settar upp þar sem fjallað er um karla sem guðlegar verur sem sjálfsagt og sjálfgert er að séu í þeim hlutverkum sem þeir eru og ef eitthvað verður þeim að falli er það svakalegt. Rosalegt. Ég heyrði ekki betur en umfjöllunin um Þórð Snæ Júlíusson væri þannig í gær.

Ég hef enga skoðun á því hvort að Þórður Snær Júlíusson átti að taka þessa ákvörðun í gær. Um að segja af sér þingmennsku um leið og hún mögulega berst honum. Ég hef hins vegar sterka skoðun á því hvernig fjallað er um þetta mál allt og ekki síst viðbrögðum fólks við því að hann hafi tekið þessa ákvörðun.

Ég var ekki jafn sannfærð og allir hinir um að það væri stórkostlegur fengur að Þórði Snæ Júlíussyni sem þingmanni á 3ja sæti Samfylkingarinnar. Það getur vel verið að svo hefði verið. Ég veit ekkert um það. En það er ekki nóg að hafa verið harðsnúinn blaðamaður til að sannfæra mig um að viðkomandi verði góður pólitíkus. Góður pólitíkus lætur sér annt um fólk. Hann hefur áhuga á fólki og hann hefur gríðarlega áhuga á samfélaginu og vill hafa áhrif á það til góðs.

Látið hefur verið að því liggja síðustu vikur að það sé sjálfgefið að þekkt fólk á einu sviði verði góðir stjórnmálamenn. Ég ætla að leyfa mér að vera fullkomlega ósammála því. Það er mínu viti ekkert sjálfgefið að fólk sem aflað hefur sér virðingar á einu sviði verði góðir stjórnmálamenn.

Til að verða stjórnmálamaður vil ég að þú hafir sýnt áhuga á samfélaginu – að þú hafir áhuga á fólki og kannski fyrst og síðast að þú sýnir ákveðna auðmýkt. Að þú sýnir mér og sannir að þú sért í því að komast á Alþingi til að láta gott af þér leiða fyrir okkur öll en ekki til þess að láta ljós þitt skína sem skærast.

Hroki í fari fólks er eitur í mínum beinum. Hef krónískt ofnæmi fyrir sjálfhverfu og hroka og ef ég mætti ráða væru þeir eiginleikar neðstir í fari stjórnmálamanna. Auðmýkt hins vegar er eftirsóknarverð. Auðmýkt og hlýja. Kærleikur. Að láta sér annt um fólk – af hvaða tagi sem það er – í hvaða stöðu sem það er.

Ég hvet okkur öll – konur og karla – til að veita því athygli í sínu fari - hvaða viðbrögð viðkomandi sýna til þess annars vegar að kona verði uppvís að mistökum eða karl. Að við veitum því athygli hvernig við leyfum fjölmiðlum að meðhöndla annars vegar konur og hins vegar karla.

Ég hvet okkur öll til að gera konur og karla að mannlegum verum. Guðleikinn er engum karli hollur frekar en fórnarlambið er konum hollt. Við erum öll mennsk. Meingölluð en um leið ágæt – svona í meginatriðum.