Trúarbrögðin og afleiðingar þeirra

Ég held að fyrrverandi svila mínum hafi aldrei dottið í hug að hann hefði höndlað sannleikann, eða að hann vissi betur en aðrir um gangverk lífsins. Hann var menntaður í Háskóla Íslands með fjögurra ára Cand Mag. gráðu í viðskiptafræði. Hann var sér þess vel meðvitaður að nám hans veitti honum sérfræðiþekkingu á tilteknu sviði viðskiptafræða – en ekkert umfram það.

Á tíunda áratugnum fór að bera á því að menn létu eins og „svörin“ væri að finna í viðskiptafræði og það átti eftir að ágerast mjög á þeirri öld sem við nú lifum. Páll Skúlason var duglegur að benda okkur á að hún væri undarleg þessi árátta sem við værum umlukin alla daga, að svörin við öllu milli himins og jarðar væri að finna í markaðsfræðum. Við létum okkur samt ekki segjast og vorum og erum dugleg við að innleiða og upphefja þessi trúarbrögð. Þau trúarbrögð að viðskiptaheimurinn og viðskiptaháskólarnir haldi á sannleikanum og hafi svörin við öllum sköpuðum hlutum.

Mig hefur lengi langað til að skrifa þennan formála að grein og læt nú loksins verða af því.

Árið 1997 voru innleiddar miklar skipulagsbreytingar hjá aðaleiganda TVG-ZIMSEN – Eimskipafélaginu – skipulagsbreytingar sem áttu eftir að hafa afgerandi áhrif á mitt líf. Skipulagsbreytingar sem rekja mátti til þessara nýju trúarbragða sem heimurinn var í þann veginn að lyfta í hæstu hæðir.

Framkvæmdastjóri TVG-ZIMSEN var ungur, metnaðarfullur maður, tiltölulega nýútskrifaður úr viðskiptafræði þegar hann tók við sem framkvæmdastjóri. Hann var mjög áhugasamur um nýjar stjórnunarhugmyndir sem verið var að innleiða hjá Eimskipafélaginu og kynnti fyrir okkur starfsmönnum áætlanir sínar um stofnun hinna ýmsu hópa sem áttu að bæta starfsemi fyrirtækisins á öllum sviðum.

Ég, sem ástríðufullur starfsmaður sem brann af metnaði til að ná árangri, langaði til að taka þátt í öllum hópum en gat það ekki eðli málsins samkvæmt. Það var einfaldlega ekki hægt að koma því við og því varð ég að velja og hafna. Ég hafði mjög mikinn áhuga á því m.a. að verða þátttakandi í hópi sem hafði að markmiði „bætt innri samskipti“ á vinnustaðnum en hætti að lokum við þar sem ég varð að velja á milli og einhver annar hópur sem ég er fyrir löngu búin að gleyma hver var varð fyrir valinu. Það var afdrifarík ákvörðun svo ekki sé dýpra í árinni tekið.

Á þessum tíma var gríðarlegur vöxtur í fyrirtækinu og ég var vakin og sofin yfir öllum þáttum – minn fókus var alltaf á viðskiptavininn – að hann væri helst meira en mjög ánægður með þjónustu okkar – við áttum helst að fara fram úr væntingum hans.

Ég var líka vakin og sofin yfir mörgu sem ég bar strangt til tekið enga ábyrgð á, svo sem gagnvart því að fyrirtækið stæði sína plikt gagnvart tollyfirvöldum hvað tiltekna þætti varðaði eins og uppgjör transitskýrslna og fleira. Ég var einfaldlega þeirrar gerðar að mér fannst það sjálfsagt að taka á mig ábyrgð á því að hlutir væru kláraðir. Án þess að hafa verið beðin um það tók ég á mig ábyrgðina á hinum ýmsu þáttum og það var viðurkenndur farvegur að hafa það þannig. Til mín var leitað sem manneskjunnar sem ábyrgðina bar og ég stóð undir því og fannst það sjálfsagt.

Ég vílaði heldur ekki fyrir mér að vinna yfirvinnu ef þess var þörf og oft kom það fyrir að ég tók að mér að hafa umsjón með mjög áríðandi sendingum – eins og t.d. varahlutum í skip sem nauðsynlega þurfti að koma til landsins á sem allra stystum tíma og ég fékk ekkert aukalega greitt fyrir þá vinnu. Það er kannski ekkert sérstaklega skynsamlegt af mér að viðurkenna þetta, en svona var þetta. Ég var einfaldlega svo áhugasöm um starf mitt að mér fannst þetta sjálfsagt. Innri umbunin var það sem ég sóttist eftir. Ég var full starfsgleði á þessum tíma en þá kom höggið – höggið sem ég rek til trúarbragðanna og er tilefni þessarar greinar.

Einn daginn þegar hafði verið brjálað að gera lengi var mér í lok starfsviku boðið far heim af samstarfsmanni – en ég átti aldrei bíl á þessum tíma – hafði engin efni á því. Ég þáði það með þökkum því ég var þreytt og fannst gott að vera boðið. Hann átti þó ekki eftir að verða mér neitt gleðiefni síðar meir, þessi stuttu bíltúr frá Héðinsgötu og heim til mín á Laugateig 21 haustið 1997.

Samstarfsmaður minn hafði nefnilega boðið mér far heim til þess að tilkynna mér þá niðurstöðu hópsins um „bætt innri samskipti“ vinnustaðarins TVG-ZIMSEN – að ég væri ástæðan fyrir slæmum móral á vinnustaðnum. Það var sem sagt niðurstaða hópsins. Slæmur mórall hjá TVG-ZIMSEN var tilkominn vegna mín – Signýjar Sigurðardóttur.

Ég get ekki einu sinni líst því hvaða áhrif þessi tilkynning hafði á mig. Enn þann dag í dag á ég erfitt með að rifja þetta upp. Ég fékk áfall. Áfall sem ég hef mörg síðustu ár viljað meina að megi flokka undir „áfallastreituröskun“. Ég veit ég hef enga sérfræðiþekkingu til að geta greint það en hef gert það samt, því það var svo rosalegt hvaða afleiðingar þessi orð höfðu á mig. Það var eins og kveikt hefði verið á rofa í höfðinu á mér – rofa sem ekki var hægt að slökkva á aftur. Starfsgleðin, sem áður hafði átt hug minn allan, varð að djúpu þunglyndi. Ég átti erfitt með að vakna á morgnana og ég átti erfitt með að brosa. Ég átti eiginlega erfitt með allt. Ég kynntist í sjálfri mér einhverri nýrri manneskju sem ég hafði engin kynni haft af áður.

Ég ákvað að hætta að bera ábyrgð á öllu mögulegu innan fyrirtækisins sem ég átti í raun ekkert að bera ábyrgð á. Það varð allt í einu erfitt verkefni að komast í gegnum daginn. Orkan, sem ég átti alltaf í ótæpilegu magni, hvarf eins og dögg fyrir sólu og ég átti í vandræðum með að komast gegnum daginn. Ég vissi ekkert hvaða manneskja þetta var – ég þekkti hana ekki.

Þarna hafði framkvæmdastjóri fyrirtækisins farið offari í því að taka nýjar stjórnunarhugmyndir viðskiptafræðinnar upp á sína arma og látið fólk hafa hlutverk sem það gat engan veginn staðið undir. Starfshópur um „bætt innri samskipti“ vinnustaðarins átti auðvitað aldrei að leiðast út í það að gera eina manneskju að sökudólgi fyrir slæmum móral á vinnustaðnum. Það var auðvitað út í hött. Fyrir utan hvað það var rangt þá var það svo ljótt.

Þetta hafði svo þær afleiðingar að ég varð fyrir einelti á vinnustaðnum um tíma og það þótti bara sjálfsagt. Þessi ástríðufulla kona átti ekki að fá að haga sér með þeim hvatvísa hætti sem hún átti til að gera og allt niður í lítil smáatriði í mínu fari fóru undir mæliker. Þetta var hryllilegur tími og mér algjörlega ný reynsla. Ég hafði alltaf haft þá sjálfsmynd að vera félagslega sterk. Ég vissi alveg að ég stuðaði fólk oft með eftirfylgni minni en það var bara hluti af mínum karakter og ég hafði engar áhyggjur af því.

Þetta leiddi hins vegar til þess að niðurrifsröddin kviknaði í höfðinu á mér og það reyndist enginn hægðarleikur að slökkva á henni aftur. Það hafði verið vakinn upp í mér einhver þáttur – þáttur sem trúði því að þessi niðurstaða samstarfshópsins væri rétt – ég væri einfaldlega ómöguleg – óalandi og óferjandi – og ég fór að verja mig með því að segja það við mig sjálf. Til að verða ekki fyrir áfalli – aftur – var best að vera viðbúin.

Með þessari grein langar mig til að opna á að það er ekki í lagi með margar af stjórnunaraðferðum viðskiptafræðinnar í Bandaríkjunum á 21. öld. Viðskiptafræði eru ekki sannleikurinn og hún heldur ekki á svarinu við lífsgátunni. Allir þessir frasar sem við erum uppfull af alla daga um „að glasið sé hálffullt en ekki hálftómt“ – að við eigum öll að „vera jákvæð“ og megum ekki vera neikvæð – allt talið um „skemmdu eplin“ o.s.frv., o.s.frv. Það er ekki í lagi með neitt af þessu og það er þörfin fyrir að segja það sem er undirliggjandi því að ég skrifa þessa grein.

Við erum nefnilega öll manneskjur. Við erum alin upp í alls konar aðstæðum og fáum í vöggugjöf mismunandi gjafir. Við erum allskonar og við megum vera allskonar. Við eigum ekki öll að vera stereótýpur af Stepford wives og það er ástæða til þess að segja það upphátt hátt og skýrt.

Þarna hjá TVG-ZIMSEN forðum var ein manneskja sem ég ætla að nafngreina – manneskja sem mér þykir svo undurvænt um – manneskja sem stóð upp fyrir mig og áttaði sig á hversu óeðlilegur og rangur dómur hópsins var og hún sá hvaða áhrif dómurinn hafði á mig. Kristín Sjöfn Valgeirsdóttir heitir hún. Hún sagði við samstarfskonu sína sem hafði verið í hópnum hversu mikið rugl þetta væri og hún talaði við framkvæmdastjórann og krafði hann um að gera eitthvað í málinu, sem hann svo gerði eftir langan tíma – þegar afleiðingarnar höfðu fengið að grassera í tvo mánuði.

Þá var loksins kallað til fundar – sameiginlegs fundar þar sem hópurinn allur – konurnar þ.e. – voru kallaðar saman til að ræða það hvað væri eiginlega í gangi á vinnustaðnum. Það var undarleg uppsetning en hún varð gagnleg og ég komst að því hvar þessi hugmynd að dómnum átti uppruna sinn. Ég hafði einhverju sinni hellt mér yfir samstarfskonu mína fyrir framan viðskiptavin fyrir að hafa ekki klárað tollafgreiðslu og það var undirliggjandi þessu öllu saman. Þessi manneskja hafði byggt upp innra með sér óvild gagnvart mér sem hún fékk útrás fyrir með þátttöku í þessum hópi um „bætt innri samskipti“ með því að gera mig að sökudólgi. Ég áttaði mig strax á því að hún færi örugglega með rétt mál og bað hana innilega afsökunar. Þar með var sá hluti málsins útkljáður.

En það sem þessi dómur hafði framkallað í höfðinu á mér var hins vegar ekki útkljáð eða búið. Þetta var dýrkeypt reynsla. Síðan þetta gerðist hef ég aldrei borið með mér biturð eða særindi út í einstaklinga vegna þessa. Þeir skipta engu máli í þessu samhengi í mínum huga. Það sem skiptir máli er hvað gerðist í höfðinu á mér og hvaða áhrif það átti eftir að hafa á heilsu mína og á líf mitt í áratugi eftir þetta. Það er svo áhugavert og segir svo mikla sögu. Hvað við getum verið viðkvæm og hvað orð geta haft miklar afleiðingar.

„Fræði“ sem innræta okkur að það sé í lagi að benda á einhvern einn í hópi og gera að sökudólgi fyrir öllu slæmu eru ekki fræði og það er ekki í lagi að við séum að ýta undir slíkar hugmyndir. Það er yfir höfuð ekki í lagi að ýta undir einelti eða útskúfun. Það er óheilbrigt og vont samfélag sem það gerir.

Það var ekki fyrr en árið 2016 – 19 árum eftir þennan atburð og í kjölfar algjör niðurbrots sem ég áttaði mig á heildarmyndinni – það var fyrst þá sem ég áttaði mig á mikilvægi setningarinnar „elska skaltu náunga þinn eins og sjálfan þig“.

Aðgát skal höfð í nærveru sálar.

Aðgát skal höfð í nærveru sálar

 „Eitt bros getur dimmu í dagsljós breytt,
sem dropi breytir veig heillar skálar.
Þel getur snúist við atorð eitt.
Aðgát skal höfð í nærveru sálar.
Svo oft leyndist strengur í brjósti, sem brast
við biturt andsvar, gefið án saka.
Hve iðrar margt líf eitt augnakast,
sem aldrei verður tekið til baka.“

Úr Einræðum Starkaðar eftir Einar Benediktsson.

Ég hef síðustu mánuði skrifað nokkrar greinar um starfsferil minn á íslenskum vinnumarkaði og ýmislegt honum tengt. Svo hætti ég því.

Mér var mikilvægt að skrifa hlutina í réttri röð og þetta sem ég birti núna þurfti að komast á blað, en birting  varð að bíða því samhengið var ekki til staðar. Nú er það komið.
Gulur september.

Ég hef sagt ykkur frá því að árið 2015 gekk ég í björg og í tvö ár þar á eftir þurfti ég að stríða við miklar áskoranir. Ég sé núna að það var hápunktur niðurrifstímabils sem hófst við þennan atburð árið 1997.

Ég hafði alla tíð litið á sjálfa mig sem mjög félagslega sterkan einstakling. Ég naut barnaskólaáranna og sé þau enn fyrir mér í ljósbjarma. Í gagnfræðaskóla sýndu samnemendur mér að þau höfðu mikla trú á mér og kusu mig sem fulltrúa sinn í nemendaráð öll þrjú árin. Ég var lítil þegar ég kom fyrst til Reykjavíkur, 16 ára, og settist á skólabekk í Kvennó, en ég var fljót að ná mér á strik og ég elskaði sannarlega síðustu tvö árin þar eins og ég hef gert grein fyrir.

Á vinnumarkaði var ég alla tíð sjálfstæð og örugg með mig og fékk endurgjöf í þá veru. Ég var „lausnamiðuð“ og kröftug manneskja og var heilt yfir vel liðin af samstarfsfólki (þótt auðvitað fyndust á því undantekingar eins og gengur) og elskuð af viðskiptavinum, svo ég leyfi mér að taka sterkt til orða. Það er meira að segja einhvers staðar í pappírum gjaldþrota fyrirtækisins Capacent til skoðanakönnun sem staðfestir það. Sennilega frá árinu 1998 en ég man það ekki svo glöggt.

Allt þetta segi ég hér því ég var manneskja sem leit svo á að ég ætti heiminn. Ég var alla jafna glaðsinna og það sem líklega er sagt í daglegu tali „jákvæð manneskja“ þó ég hafi á sama tíma alltaf verið gagnrýnin og sannarlega aldrei hrædd við að benda á hluti sem betur mættu fara.

Þessi einstaki atburður sem ég segi frá í greininni, sem skrifuð var í sumar, hafði afgerandi djúpstæð áhrif. Á mig, Signýju Sigurðardóttur, og líf mitt eftir það. Mér finnst það merkilegt og mig langar til að segja frá því.

Mér finnst það mun frekar styrkur að tala um veikleika sína en hitt, að fela þá. Ég held að öll höfum við okkar djöfla að draga og held líka að heimurinn væri betri ef við hættum að láta eins og manneskjur séu ekki manneskjur.

Ég hef lengi verið þess fullviss að viðskiptafræðin frá Bandaríkjunum eru ekki sannleikurinn. Ég held að fátt ,ef nokkuð, sé mikilvægara en að við áttum okkur á þeirri villu að við eigum ekki að ganga þeim trúarbrögðum á hönd.