Trúarbrögðin og afleiðingar þeirra

Ég held að fyrrverandi svila mínum hafi aldrei dottið í hug að hann hefði höndlað sannleikann, eða að hann vissi betur en aðrir um gangverk lífsins. Hann var menntaður í Háskóla Íslands með fjögurra ára Cand Mag. gráðu í viðskiptafræði. Hann var sér þess vel meðvitaður að nám hans veitti honum sérfræðiþekkingu á tilteknu sviði viðskiptafræða – en ekkert umfram það.

Á tíunda áratugnum fór að bera á því að menn létu eins og „svörin“ væri að finna í viðskiptafræði og það átti eftir að ágerast mjög á þeirri öld sem við nú lifum. Páll Skúlason var duglegur að benda okkur á að hún væri undarleg þessi árátta sem við værum umlukin alla daga, að svörin við öllu milli himins og jarðar væri að finna í markaðsfræðum. Við létum okkur samt ekki segjast og vorum og erum dugleg við að innleiða og upphefja þessi trúarbrögð. Þau trúarbrögð að viðskiptaheimurinn og viðskiptaháskólarnir haldi á sannleikanum og hafi svörin við öllum sköpuðum hlutum.

Mig hefur lengi langað til að skrifa þennan formála að grein og læt nú loksins verða af því.

Árið 1997 voru innleiddar miklar skipulagsbreytingar hjá aðaleiganda TVG-ZIMSEN – Eimskipafélaginu – skipulagsbreytingar sem áttu eftir að hafa afgerandi áhrif á mitt líf. Skipulagsbreytingar sem rekja mátti til þessara nýju trúarbragða sem heimurinn var í þann veginn að lyfta í hæstu hæðir.

Framkvæmdastjóri TVG-ZIMSEN var ungur, metnaðarfullur maður, tiltölulega nýútskrifaður úr viðskiptafræði þegar hann tók við sem framkvæmdastjóri. Hann var mjög áhugasamur um nýjar stjórnunarhugmyndir sem verið var að innleiða hjá Eimskipafélaginu og kynnti fyrir okkur starfsmönnum áætlanir sínar um stofnun hinna ýmsu hópa sem áttu að bæta starfsemi fyrirtækisins á öllum sviðum.

Ég, sem ástríðufullur starfsmaður sem brann af metnaði til að ná árangri, langaði til að taka þátt í öllum hópum en gat það ekki eðli málsins samkvæmt. Það var einfaldlega ekki hægt að koma því við og því varð ég að velja og hafna. Ég hafði mjög mikinn áhuga á því m.a. að verða þátttakandi í hópi sem hafði að markmiði „bætt innri samskipti“ á vinnustaðnum en hætti að lokum við þar sem ég varð að velja á milli og einhver annar hópur sem ég er fyrir löngu búin að gleyma hver var varð fyrir valinu. Það var afdrifarík ákvörðun svo ekki sé dýpra í árinni tekið.

Á þessum tíma var gríðarlegur vöxtur í fyrirtækinu og ég var vakin og sofin yfir öllum þáttum – minn fókus var alltaf á viðskiptavininn – að hann væri helst meira en mjög ánægður með þjónustu okkar – við áttum helst að fara fram úr væntingum hans.

Ég var líka vakin og sofin yfir mörgu sem ég bar strangt til tekið enga ábyrgð á, svo sem gagnvart því að fyrirtækið stæði sína plikt gagnvart tollyfirvöldum hvað tiltekna þætti varðaði eins og uppgjör transitskýrslna og fleira. Ég var einfaldlega þeirrar gerðar að mér fannst það sjálfsagt að taka á mig ábyrgð á því að hlutir væru kláraðir. Án þess að hafa verið beðin um það tók ég á mig ábyrgðina á hinum ýmsu þáttum og það var viðurkenndur farvegur að hafa það þannig. Til mín var leitað sem manneskjunnar sem ábyrgðina bar og ég stóð undir því og fannst það sjálfsagt.

Ég vílaði heldur ekki fyrir mér að vinna yfirvinnu ef þess var þörf og oft kom það fyrir að ég tók að mér að hafa umsjón með mjög áríðandi sendingum – eins og t.d. varahlutum í skip sem nauðsynlega þurfti að koma til landsins á sem allra stystum tíma og ég fékk ekkert aukalega greitt fyrir þá vinnu. Það er kannski ekkert sérstaklega skynsamlegt af mér að viðurkenna þetta, en svona var þetta. Ég var einfaldlega svo áhugasöm um starf mitt að mér fannst þetta sjálfsagt. Innri umbunin var það sem ég sóttist eftir. Ég var full starfsgleði á þessum tíma en þá kom höggið – höggið sem ég rek til trúarbragðanna og er tilefni þessarar greinar.

Einn daginn þegar hafði verið brjálað að gera lengi var mér í lok starfsviku boðið far heim af samstarfsmanni – en ég átti aldrei bíl á þessum tíma – hafði engin efni á því. Ég þáði það með þökkum því ég var þreytt og fannst gott að vera boðið. Hann átti þó ekki eftir að verða mér neitt gleðiefni síðar meir, þessi stuttu bíltúr frá Héðinsgötu og heim til mín á Laugateig 21 haustið 1997.

Samstarfsmaður minn hafði nefnilega boðið mér far heim til þess að tilkynna mér þá niðurstöðu hópsins um „bætt innri samskipti“ vinnustaðarins TVG-ZIMSEN – að ég væri ástæðan fyrir slæmum móral á vinnustaðnum. Það var sem sagt niðurstaða hópsins. Slæmur mórall hjá TVG-ZIMSEN var tilkominn vegna mín – Signýjar Sigurðardóttur.

Ég get ekki einu sinni líst því hvaða áhrif þessi tilkynning hafði á mig. Enn þann dag í dag á ég erfitt með að rifja þetta upp. Ég fékk áfall. Áfall sem ég hef mörg síðustu ár viljað meina að megi flokka undir „áfallastreituröskun“. Ég veit ég hef enga sérfræðiþekkingu til að geta greint það en hef gert það samt, því það var svo rosalegt hvaða afleiðingar þessi orð höfðu á mig. Það var eins og kveikt hefði verið á rofa í höfðinu á mér – rofa sem ekki var hægt að slökkva á aftur. Starfsgleðin, sem áður hafði átt hug minn allan, varð að djúpu þunglyndi. Ég átti erfitt með að vakna á morgnana og ég átti erfitt með að brosa. Ég átti eiginlega erfitt með allt. Ég kynntist í sjálfri mér einhverri nýrri manneskju sem ég hafði engin kynni haft af áður.

Ég ákvað að hætta að bera ábyrgð á öllu mögulegu innan fyrirtækisins sem ég átti í raun ekkert að bera ábyrgð á. Það varð allt í einu erfitt verkefni að komast í gegnum daginn. Orkan, sem ég átti alltaf í ótæpilegu magni, hvarf eins og dögg fyrir sólu og ég átti í vandræðum með að komast gegnum daginn. Ég vissi ekkert hvaða manneskja þetta var – ég þekkti hana ekki.

Þarna hafði framkvæmdastjóri fyrirtækisins farið offari í því að taka nýjar stjórnunarhugmyndir viðskiptafræðinnar upp á sína arma og látið fólk hafa hlutverk sem það gat engan veginn staðið undir. Starfshópur um „bætt innri samskipti“ vinnustaðarins átti auðvitað aldrei að leiðast út í það að gera eina manneskju að sökudólgi fyrir slæmum móral á vinnustaðnum. Það var auðvitað út í hött. Fyrir utan hvað það var rangt þá var það svo ljótt.

Þetta hafði svo þær afleiðingar að ég varð fyrir einelti á vinnustaðnum um tíma og það þótti bara sjálfsagt. Þessi ástríðufulla kona átti ekki að fá að haga sér með þeim hvatvísa hætti sem hún átti til að gera og allt niður í lítil smáatriði í mínu fari fóru undir mæliker. Þetta var hryllilegur tími og mér algjörlega ný reynsla. Ég hafði alltaf haft þá sjálfsmynd að vera félagslega sterk. Ég vissi alveg að ég stuðaði fólk oft með eftirfylgni minni en það var bara hluti af mínum karakter og ég hafði engar áhyggjur af því.

Þetta leiddi hins vegar til þess að niðurrifsröddin kviknaði í höfðinu á mér og það reyndist enginn hægðarleikur að slökkva á henni aftur. Það hafði verið vakinn upp í mér einhver þáttur – þáttur sem trúði því að þessi niðurstaða samstarfshópsins væri rétt – ég væri einfaldlega ómöguleg – óalandi og óferjandi – og ég fór að verja mig með því að segja það við mig sjálf. Til að verða ekki fyrir áfalli – aftur – var best að vera viðbúin.

Með þessari grein langar mig til að opna á að það er ekki í lagi með margar af stjórnunaraðferðum viðskiptafræðinnar í Bandaríkjunum á 21. öld. Viðskiptafræði eru ekki sannleikurinn og hún heldur ekki á svarinu við lífsgátunni. Allir þessir frasar sem við erum uppfull af alla daga um „að glasið sé hálffullt en ekki hálftómt“ – að við eigum öll að „vera jákvæð“ og megum ekki vera neikvæð – allt talið um „skemmdu eplin“ o.s.frv., o.s.frv. Það er ekki í lagi með neitt af þessu og það er þörfin fyrir að segja það sem er undirliggjandi því að ég skrifa þessa grein.

Við erum nefnilega öll manneskjur. Við erum alin upp í alls konar aðstæðum og fáum í vöggugjöf mismunandi gjafir. Við erum allskonar og við megum vera allskonar. Við eigum ekki öll að vera stereótýpur af Stepford wives og það er ástæða til þess að segja það upphátt hátt og skýrt.

Þarna hjá TVG-ZIMSEN forðum var ein manneskja sem ég ætla að nafngreina – manneskja sem mér þykir svo undurvænt um – manneskja sem stóð upp fyrir mig og áttaði sig á hversu óeðlilegur og rangur dómur hópsins var og hún sá hvaða áhrif dómurinn hafði á mig. Kristín Sjöfn Valgeirsdóttir heitir hún. Hún sagði við samstarfskonu sína sem hafði verið í hópnum hversu mikið rugl þetta væri og hún talaði við framkvæmdastjórann og krafði hann um að gera eitthvað í málinu, sem hann svo gerði eftir langan tíma – þegar afleiðingarnar höfðu fengið að grassera í tvo mánuði.

Þá var loksins kallað til fundar – sameiginlegs fundar þar sem hópurinn allur – konurnar þ.e. – voru kallaðar saman til að ræða það hvað væri eiginlega í gangi á vinnustaðnum. Það var undarleg uppsetning en hún varð gagnleg og ég komst að því hvar þessi hugmynd að dómnum átti uppruna sinn. Ég hafði einhverju sinni hellt mér yfir samstarfskonu mína fyrir framan viðskiptavin fyrir að hafa ekki klárað tollafgreiðslu og það var undirliggjandi þessu öllu saman. Þessi manneskja hafði byggt upp innra með sér óvild gagnvart mér sem hún fékk útrás fyrir með þátttöku í þessum hópi um „bætt innri samskipti“ með því að gera mig að sökudólgi. Ég áttaði mig strax á því að hún færi örugglega með rétt mál og bað hana innilega afsökunar. Þar með var sá hluti málsins útkljáður.

En það sem þessi dómur hafði framkallað í höfðinu á mér var hins vegar ekki útkljáð eða búið. Þetta var dýrkeypt reynsla. Síðan þetta gerðist hef ég aldrei borið með mér biturð eða særindi út í einstaklinga vegna þessa. Þeir skipta engu máli í þessu samhengi í mínum huga. Það sem skiptir máli er hvað gerðist í höfðinu á mér og hvaða áhrif það átti eftir að hafa á heilsu mína og á líf mitt í áratugi eftir þetta. Það er svo áhugavert og segir svo mikla sögu. Hvað við getum verið viðkvæm og hvað orð geta haft miklar afleiðingar.

„Fræði“ sem innræta okkur að það sé í lagi að benda á einhvern einn í hópi og gera að sökudólgi fyrir öllu slæmu eru ekki fræði og það er ekki í lagi að við séum að ýta undir slíkar hugmyndir. Það er yfir höfuð ekki í lagi að ýta undir einelti eða útskúfun. Það er óheilbrigt og vont samfélag sem það gerir.

Það var ekki fyrr en árið 2016 – 19 árum eftir þennan atburð og í kjölfar algjör niðurbrots sem ég áttaði mig á heildarmyndinni – það var fyrst þá sem ég áttaði mig á mikilvægi setningarinnar „elska skaltu náunga þinn eins og sjálfan þig“.

Aðgát skal höfð í nærveru sálar.

Aðgát skal höfð í nærveru sálar

 „Eitt bros getur dimmu í dagsljós breytt,
sem dropi breytir veig heillar skálar.
Þel getur snúist við atorð eitt.
Aðgát skal höfð í nærveru sálar.
Svo oft leyndist strengur í brjósti, sem brast
við biturt andsvar, gefið án saka.
Hve iðrar margt líf eitt augnakast,
sem aldrei verður tekið til baka.“

Úr Einræðum Starkaðar eftir Einar Benediktsson.

Ég hef síðustu mánuði skrifað nokkrar greinar um starfsferil minn á íslenskum vinnumarkaði og ýmislegt honum tengt. Svo hætti ég því.

Mér var mikilvægt að skrifa hlutina í réttri röð og þetta sem ég birti núna þurfti að komast á blað, en birting  varð að bíða því samhengið var ekki til staðar. Nú er það komið.
Gulur september.

Ég hef sagt ykkur frá því að árið 2015 gekk ég í björg og í tvö ár þar á eftir þurfti ég að stríða við miklar áskoranir. Ég sé núna að það var hápunktur niðurrifstímabils sem hófst við þennan atburð árið 1997.

Ég hafði alla tíð litið á sjálfa mig sem mjög félagslega sterkan einstakling. Ég naut barnaskólaáranna og sé þau enn fyrir mér í ljósbjarma. Í gagnfræðaskóla sýndu samnemendur mér að þau höfðu mikla trú á mér og kusu mig sem fulltrúa sinn í nemendaráð öll þrjú árin. Ég var lítil þegar ég kom fyrst til Reykjavíkur, 16 ára, og settist á skólabekk í Kvennó, en ég var fljót að ná mér á strik og ég elskaði sannarlega síðustu tvö árin þar eins og ég hef gert grein fyrir.

Á vinnumarkaði var ég alla tíð sjálfstæð og örugg með mig og fékk endurgjöf í þá veru. Ég var „lausnamiðuð“ og kröftug manneskja og var heilt yfir vel liðin af samstarfsfólki (þótt auðvitað fyndust á því undantekingar eins og gengur) og elskuð af viðskiptavinum, svo ég leyfi mér að taka sterkt til orða. Það er meira að segja einhvers staðar í pappírum gjaldþrota fyrirtækisins Capacent til skoðanakönnun sem staðfestir það. Sennilega frá árinu 1998 en ég man það ekki svo glöggt.

Allt þetta segi ég hér því ég var manneskja sem leit svo á að ég ætti heiminn. Ég var alla jafna glaðsinna og það sem líklega er sagt í daglegu tali „jákvæð manneskja“ þó ég hafi á sama tíma alltaf verið gagnrýnin og sannarlega aldrei hrædd við að benda á hluti sem betur mættu fara.

Þessi einstaki atburður sem ég segi frá í greininni, sem skrifuð var í sumar, hafði afgerandi djúpstæð áhrif. Á mig, Signýju Sigurðardóttur, og líf mitt eftir það. Mér finnst það merkilegt og mig langar til að segja frá því.

Mér finnst það mun frekar styrkur að tala um veikleika sína en hitt, að fela þá. Ég held að öll höfum við okkar djöfla að draga og held líka að heimurinn væri betri ef við hættum að láta eins og manneskjur séu ekki manneskjur.

Ég hef lengi verið þess fullviss að viðskiptafræðin frá Bandaríkjunum eru ekki sannleikurinn. Ég held að fátt ,ef nokkuð, sé mikilvægara en að við áttum okkur á þeirri villu að við eigum ekki að ganga þeim trúarbrögðum á hönd.

Hugleiðing á flugvelli

Sit hér á flugvelli í Mílanó og bíð eftir flugi heim. Var að ljúka lestri bókarinnar Jakaranda eftir Gaël Faye sem Angústúra hefur gefið út.

Tárin spruttu fram og ég missti út úr mér hljóð svo nærri manni ganga lýsingarnar í lok bókarinnar. Höfundurinn er hálfur Frakki og að hálfu frá Rúanda og segir fjölskyldusögu í bókinni – sögu sem snertir mann djúpt. Sögu um hryllinginn sem sem hægt er kalla fram í mannskepnunni og hefur verið gert í Rúanda og víðar í veröldinni og endurtekur sig ítrekað.

Hryllinginn sem felst í því aðgreiningunni í „okkur“ og „hina“. Aðgreiningu þar sem venjulegt fólk sem áður lifði saman í sátt og samlyndi tekur upp á því að hæðast að og uppnefna „hina“ – benda á þá og koma upp um þá hvar sem þeir eru staddir. Þessar sömu lýsingar hefur maður lesið í Þýskalandi nasismans, í Júgóslavíu frá fyrstu árum tíunda áratugarins þegar fiskimenn og bændur gerðust fjöldamorðingjar, í Ísrael og Palestínu, í Pakistan – já og svo miklu, miklu víðar.

Lýsingarnar eru alltaf eins. Það erum „við“ og svo eru það „hinir“. „Hinir“ eru stimplaðir og afmennskaðir. Í Rúanda voru þeir kallaðir „kakkalakkar“ og voru réttdræpir hvar sem til þeirra náðist. Karlar, konur og börn, heilu fjölskyldurnar – bútaðar niður með sveðjum og hent á haugana. Í dag þarf þetta fólk að finna leiðir til að búa saman í samfélagi. Það þurfti það líka að gera í Þýskalandi eftir stríð, Í lýðveldum Júgóslavíu eftir að hún sundraðist. Alls staðar er sagan eins. Mannskepnan er ekki betur gerð en svo að það er tiltölulega auðvelt að því er virðist að ýta undir hreina bilun þegar að þessu kemur. Að flokka okkur í „okkur“ og „hina“.

Þennan leik eru kónarnir í Bandaríkjunum að leika á hverjum einasta degi þessa dagana. Daglega eru sagðar af því fréttir að Trump forseti Bandaríkjanna, Vance, Hegseth, Rubio og þessir gæjar og þeirra fylgjendur séu að spúa eitri yfir lýðinn um að þessir og hinir séu ógeðslegt fólk.

Reglunum sem hefur tekið marga mannsaldra að byggja upp í hinum vestræna heimi hefur verið hent hraðar á haugana síðustu tvö ár en nokkurn tíma áður í mínu lífi.

Bandaríkin eru ekki ríki sem ég horfi til eða ber traust til lengur. Það er langur vegur þar frá.

Á sama tíma erum við Evrópusambandið á aðra höndina. Samband Evrópuríkja sem stofnað var til í þeim tilgangi að tryggja frið í álfunni eftir hryllilegar heimsstyrjaldir síðustu aldar. Samstarf sem átti að tryggja viðskiptatengsl ríkjanna þannig að aldrei aftur kæmi til styrjaldar milli þeirra. Þetta samband hefur þróast mikið og stækkað í áranna rás og telur núna 27 ríki.

Ég bý í samfélagi þar sem forystumönnum í viðskiptalífi finnst við hæfi að vera sífellt að hæðast að þessu sambandi. Þeir láta eins og allt vont komi frá Evrópu. Það nýjasta sem ég les núna á vef RÚV er þeir vilja ekki kannast við að eiga svo mikil viðskipti við Evrópuríki. Og ekki heldur í evrum. Nei þeirra markaður er Bandaríkin og gjaldmiðillinn dollar.

Ég hef í áratugi hlustað á forsvarsmenn í íslensku viðskiptalífi tala svona. Eins og kjána um Evrópusambandið. Það er langt síðan ég áttaði mig að orðræðuna sækja þeir til Íhaldsflokksins í Bretlandi. Þangað leita þeir fyrirmynda. Þeim finnst þeir menn að meiri að vera með hroka og yfirlæti gagnvart menningarríkjum Evrópu sem eiga sögu sem nær miklu lengra aftur en saga okkar.

Ég velti fyrir mér – gleðjast þessir menn yfir því þegar Sánches forsætisráðherra Spánar og Meloni forsætisráðherra Ítalíu fara í hár saman? Smjatta þeir í gleði sinni og vonast til að Evrópusambandið liðist í sundur? Yrði það gleðiefni? Fyrir okkur Íslendinga ef það gerðist? Auðvitað gæti það gerst. Allt getur gerst.

Með mann í forystu Bandaríkjanna sem róir að því öllum árum að brjóta upp Evrópusambandið og byggja undir endurreisn fasismans í Evrópu er það sannarlega mögulegt.

Ég hef starfað í íslensku viðskiptalífi alla mína starfsævi. Ég hef starfað í hringiðu milliríkjaviðskipta með vörur þar sem Evrópumarkaðurinn hefur sannarlega alltaf verið langstærstur. Ég skil ekki hvernig menn geta kosið sér að tala endalaust niður  gera lítið úr og samstarfsaðilum sínum. Ég játa að skil bara alls ekki þetta fyrirbæri.

Íslenskir karlar í viðskiptalífi virðast hafa einstaka þörf fyrir að berja sér á brjóst og telja sig yfir aðra hafna. Gera lítið úr öðrum. Ég veit ekki hvort þeir gera sér grein fyrir því hvers konar áhrif orðræða í þessa veru hefur á mann?

Hvaðan kemur þessi hroki? Þetta yfirlæti sem Íslendingar í viðskiptum telja sig hafa efni á að viðhafa?

Ævintýri tíunda áratugarins

Hjá ZIMSEN og síðar TVG-ZIMSEN tók ég þátt í mörgum ævintýrum Íslendinga á viðskiptasviðinu. Fyrst man ég eftir stóru verkefni þar sem íslensk verkfræðistofa – Kamhnit í eigu Verkfræðistofunnar Hnit - hafði selt teikningar og uppbyggingu mannvirkja á Kamchatka. Ef ég man rétt var um að ræða hótel, baðstað og fleira sem ég man ekki lengur hvað var.

Við hjá Zimsen fengum það verkefni að sjá um útflutning aðfanga frá Íslandi í þessi mannvirki á áfangastað í Kamchatka. Mér fannst þetta stórmerkilegt verkefni svo ekki sé meira sagt. Fyrir það fyrsta koma mér mjög á óvart að kynnast þarna í fyrsta skipti fyrirtækinu – Set á Selfossi – sem ég vissi ekki áður að væri til. Og í öðru lagi kom það mér mjög á óvart að það væri jarðvegur hér til þess að framleiða hluti á Íslandi og flytja þá héðan alla þessa leið til Kamchatka sem á þeim tíma tilheyrði Sovétríkjunum. Að það væri litið svo á að þessi flutningur gæti borgað sig.

Þetta voru margir gámar af pípulagnaefni frá Set og öðrum – jafnvel innfluttum framleiðsluvörum - sem við sáum um flutning á frá Íslandi til austurstrandar Bandaríkjanna – landleiðina yfir þver Bandaríkin alla leið til Seattle á vesturströndinni og þaðan var þeim siglt yfir til Kamchatka. Þetta var risastórt verkefni og krafðist skipulagningar í þaula en allt hafðist það.

Það sem fyrst og fremst vakti athygli mína var hversu ódýrt það var tiltölulega að flytja allar þessar gámaeiningar landleiðina þvert yfir Bandaríkin – þessa gríðarlega löngu leið – og á sama tíma hvað það var rándýrt að flytja gámana með skipi þessa – að manni fannst – stuttu siglingaleið á milli Seattle og Kamchatka. (Ég sé núna að kannski er hún ekkert svo stutt.)

Skipafélagið sem á þessum tíma sigldi þessa leið Seattle – Kamchatka var eitt um hituna og það næsta sem ég vissi var að Eimskip hafði keypt það og samstarfskona mín hjá því félagi var flutt til Seattle til starfa fyrir félagið. Ég held þó að þetta ævintýri hafi staðið stutt og ég finn engar heimildir um þetta núna til að styðja mál mitt.

Annað ævintýri sem mig langar að nefna frá þessum tíma er uppbygging samheitalyfjamarkaðarins. Ég fékk að kynnast og gera tilboð í „handling“ eða afgreiðslu  heilu flugvélanna til að lenda hér og fylla af lyfjum sem fljúga átti út aftur innan tiltekinna tímamarka þar sem markaðurinn fyrir samheitalyf opnaðist klukkan þetta tiltekinn dag og þá mátti ekki klikka að ná að framleiðslunni út til að verða fyrstir til.

Ég kann ekki sögu Actavis til að segja hana hér en það var auðvitað stórt fyrirtæki hér sem skipti hagkerfi okkar miklu á þessum tíma. Var stór útflytjandi á lyfjum í samkeppnisrekstri við evrópsk fyrirtæki. Rekstur TEVA á Íslandi heldur utan um það sem eftir stendur af þessu fyrirtæki Actavis á Íslandi í dag.

Baugur varð til sem innkaupafyrirtæki og hafði þegar haft gríðarmikil áhrif á flutningamarkaðinn. Með tilkomu hans var ekki lengur hægt að bjóða upp á að það skipti máli hvað varan hét þegar hún var sett í gáma – hvort hún var hvít eða hvernig hún var á litinn. Eins og annars staðar í heiminum – þurftu skipafélögin að sætta sig við að einingin „gámur“ varð söluvara. Hvít raftæki gátu ekki lengur verið verðlögð með sérstakri álagningu heldur varð það gámurinn sem gilti. Ég sakna þess enn að heyra rannsóknarniðurstöður á því hvað Jón Ásgeir Jóhannesson gerði fyrir samkeppnismarkaðinn og neytendur á Íslandi en það er saga sem er enn ósögð. Stofnun Bónuss árið 1989 lagði auðvitað línurnar að gjörbreyttu Íslandi þar sem helmingaskiptareglu SÍS og Kolkrabbans var hrundið og enginn varð samur eftir þá byltingu.

Tíundi áratugurinn – eftir undirskrift EES samningsins - var áratugur uppbyggingar. Íslendingar létu til sín taka á mörgum sviðum og það var gaman að vera þátttakandi í þessari uppbyggingu. Það var gríðarmargt að gerast og sjálfstraustið var mátulegt. Það var ekki komið á flug – var enn jarðtenging til staðar - í minningunni er það þannig.

Kauphöllin var ekki orðinn sá staður þar sem peningarnir urðu til. Krónan var ekki komin á flot og rekstur fyrirtækja skipti enn máli. Stjórnendur fyrirtækja voru almennt ekki orðnir að Guðum og allt var enn tiltölulega í lagi svo ég deili með ykkur mínu minni og tilfinningum þegar ég fór á nám á Bifröst haustið 1999.

Saga mín á vinnumarkaði – breytingarnar við að Ísland gerist aðili að EES

Það var árið 1993 og ég var komin suður aftur með skottið á milli lappanna. Ég varð þrítug þá um sumarið. Einstæð móðir með 3ja ára gamla stelpu og öryggið var það sem öllu skipti – starfsöryggi.

Til greina komu tvö störf – annars vegar hjá Jes Zimsen sem þá var í 100% eigu Eimskip eða hjá litlu útflutningsfyrirtæki á sjávarafurðum sem hét Sæmark við að selja fisk til útflutnings. Það var ekki vafi í mínum huga að mig langaði í síðara starfið – en eftir það sem á undan var gengið þorði ég því ekki. Það var í raun ekkert vitað hvað yrði og gat allt eins verið að ég stæði uppi atvinnulaus eftir skamman tíma. Því varð það úr að ég hóf störf hjá Jes Zimsen í byrjun júlí árið 1993.

Fyrstu mánuðina og sennilega alveg fyrsta árið leiddist mér starfið ógurlega. Það fólst ekki í neinu öðru en endalausu pappírsfargani í þágu móðurfélagsins Eimskip. Ég sá um að endursenda ótollafgreidda vöru sem félagið af einhverjum orsökum sat uppi með og pappírsfarganið sem hið opinbera á Íslandi krafðist fyrir þessar sendinga var eitthvað það rosalegasta sem ég hafði komist í kynni við – og hafði ég þó kynnst viðskiptum við Sovét þar sem enginn skortur var á upphafningu skriffinnskunnar. Í bland fékk ég þó sem betur fer að sjá um útflutningspappíra fyrir einstaka fyrirtæki og það hélt mér á lífi.

Það verður seint sagt að það að starfa eingöngu í þágu félagsins sem átti þetta litla fyrirtæki sem ég starfaði fyrir hafi gefið mér tilgang. Ég var bókstaflega að deyja úr leiðindum og ætlaði að koma mér burtu þegar ár var liðið en þá fóru hlutirnir að gerast sem breyttu öllu og mér snerist hugur.

Árið 1994 er árið sem allt breyttist. Það ár varð Ísland aðili að EES samningnum og þar með að innri markaði Evrópusambandins. Það var líka árið sem Jes Zimsen flutti í Tollvörugeymsluna og það færðist fjör í leikinn. Þessi tvö fyrirtæki sameinuðust þó ekki í TVG-ZIMSEN fyrr en tveimur árum síðar eða 1996 en þau voru frá árinu 1994 staðsett saman á gólfi Tollvörugeymslunnar við Héðinsgötu og það var ótrúlega gaman að fá að taka þátt í atgangi þessara ára.

Zimsen varð á þessum tíma alvöru flutningsmiðlun sem hún hafði ekki verið fram að því. Við tókum að selja flutninga með flugi og byggja upp samstarf við stór erlend flutningsfyrirtæki með skrifstofur út um allan heim. Kühne og Nagel og DFDS svo dæmi séu tekin. Það varð gaman aftur í vinnunni! Vá hvað það var gaman – og það var atgangur og fjör alla daga.

Framkvæmdastjórinn hafði einhverra hluta vegna ákveðið að það væri best að hafa mig staðsetta í framlínunni þó ég væri í símanum allan daginn við að selja innflytjendum flutninga. Ég sat í afgreiðslunni – stundum með sitt hvort símtólið á sitt hvoru eyranu, stóð svo upp til að rétta viðskiptavinum pappíra sem þeir komu á staðinn til að sækja og allir símarnir á öllum borðum starfsfólksins hringdu upphátt og prentararnir – nálaprentarar - prentuðu tollskýrslur í gríð og erg! Það var brjálæðislegur atgangur og vöxtur í greininni þessi ár og ég kann ekki einu sinni að lýsa því hvað mér fannst það gaman! Ég varð þekkt nafn á meðal innflytjenda á þessum tíma – Signý hjá TVG-ZIMSEN og ég náði árangri – miklum árangri. Ég og framkvæmdastjórinn áttum alltaf í einhverjum smá hnútum – skildum aldrei hvort annað – en okkur tókst samt að halda því á því stigi að það varð aldrei alvarlegt.

Hann gaf mér tækifæri sem alls ekki voru sjálfsögð. Ég fór í margar ferðir til samstarfsaðila minna í hinum ýmsu löndum Evrópu til að styrkja tengslin og það þótti mér gaman. Mér þótti þetta allt gaman. Mér fannst gaman að eiga í endalausum samskiptum við viðskiptavini mína, samstarfsaðila sem voru flugfélögin hér heima og svo flutningsmiðlarar og flugafgreiðsluaðilar handan hafsins. Mér fannst gaman að leysa vandamál viðskiptavina og tryggja að þeir vildu hvergi annars staðar vera en í höndunum á mér. Ég tók við mörgum sem öskruðu á mig í fyrstu en urðu síðar mínir tryggustu viðskiptavinir.

Ég var kröfuhörð – ég kenndi samstarfsaðilum mínum í hinum ýmsu löndum að þegar Ísland væri annars vegar þýddi ekkert annað en láta standa í hálsinum á sér. Það væri nauðsynlegt til að þjóna markaðnum sem væri rosalega kröfuharður. Sumir spiluðu með og urðu miklir persónulegir vinir mínir – aðrir áttu erfitt með að þola frekjuna í mér – en þeir voru þó miklu færri. Allt hafðist þetta. Það var svo mikil þróun á þessum tíma og það var svo mikið að gerast í viðskiptalífinu á Íslandi.

Þórarinn Kjartansson kom hingað með fraktflug Cargolux og stofnaði síðar sitt eigið flugfélag Bláfugl í samkeppni við fyrirtækið sem hafði haft svo gott sem einokun á þessum markaði fram að því Flugleiðir eða Icelandair. Framboðið jókst og eftir því jókst umfangið á þessum markaði – flugflutningamarkaðnum og við getum eiginlega sagt að hann hafi orðið til á þessum tíma.

Ég öðlaðist á þessum árum ótrúlega verðmæta sérþekkingu. Ég hafði byrjað hjá Sölusamtökum lagmetis við að sjá um útflutning á vörum sem seld var CIF meira og minna á áfangastað til viðskiptavina í hinum ýmsu löndum. Hjá TVG-ZIMSEN bætti ég við innflutningshliðinni. Að þjónusta innflytjendur og selja þeim flutninga – oftast frá verksmiðjudyrum þar sem framleiðendur voru staðsettir heim til þeirra á Íslandi.

Ég varð sérfræðingur í flutningsleiðum og milliríkjaviðskiptum með vörur, og ég varð manneskjan sem viðskiptavinir og hinir ýmsu samstarfsaðilar hér heima og hinum megin við hafið hringdu í til að redda þessu eða hinu.

Sl. haust hringdi í mig gamall viðskiptavinur frá þessum tíma og í mörg ár þar á eftir. Tryggur viðskiptavinur sem fylgdi mér til fleiri fyrirtækja síðar. Ég vildi að ég gæti sagt söguna hans orðrétt hér en hann fór yfir það lið fyrir lið hvaða hlutverk ég hefði haft og hvernig ég hafði sinnt mínum verkefnum af einskærum metnaði og hæfni. Sérstaklega tiltók hann hvernig ég hefði alltaf haldið um alla þræði og aldrei misst einn úr.

Ég og þessi viðskiptavinur erum algjörlega á sitt hvorri línunni í pólitík. Hann er eins langt til hægri og hægt er vera. Ég vil ekki segja að ég sé sérstaklega langt til vinstri en við vorum alltaf í grundvallaratriðum ósammála í pólitík og við vissum það og vitum það enn. Það truflaði þó samskipti okkar aldrei neitt. Ég hef hann reyndar grunaðan um eins og marga fleiri af viðskiptavinum mínum að hafa haft dálítið gaman að því að rökræða pólitík við mig.

Því er ég að segja frá þessu hér? Ég er að því vegna þess að ég hef aldrei skilið af hverju ég átti í þvílíkum vandræðum með að fá störf við hæfi eftir nám mitt á Bifröst og mér finnst að það sé kominn tími til að greina frá því upphátt og það megi standa hér. Mér finnst það vera atriði sem er mikill ljóður á íslensku samfélagi og ég vil sjá að verði upprættur. Fólk á að mega vera allskonar. Líka konur sem tala hátt og hafa sterkar skoðanir.

Ég veit alveg hvers konar starfkraftur ég var á þessum árum og ég veit að það skipti aldeilis máli að hafa mig innan borðs. Það er ekkert eðlilegt við það að fólk fái ekki að njóta verðleika sinna vegna þess að það er af einhverjum ástæðum ekki réttrar tegundar. Ekki með réttar pólitískar skoðanir. Talar of hátt. Er of laust við að vera meðvirkt og segir hlutina eins og þeir eru.

Af þessum ástæðum stend ég með konum sem ýtt er til hliðar af því það hentar. Það er ekkert eðlilegt við það í landi sem þykist vera í fararbroddi hvað varðar jafnrétti hversu auðvelt það er að ýta konum út í kuldann.

Ég vissi reyndar ekki að ég ætlaði hingað þegar ég hóf þessi skrif í kvöld en allt í lagi með það þetta fær að standa hér.

Ég ætla svo að halda áfram að tala um lærdóm þessara ára. Breytingarnar á íslensku samfélagi. Vöxtinn í hagkerfinu og það allt saman. Allt saman gerðist þetta vegna þess að Ísland var orðið aðili að EES samningnum og þar með innri markaði Evrópusambandins. Ekkert af því sem þarna var í gangi hefði gerst nema vegna þess.

Fjögur ár í útflutningi fullunninar vöru í hillur verslana út í heimi

Þessi fjögur ár mín hjá Sölusamtökum lagmetis jöfnuðust á við háskólanám. Svo lærdómsríkt var það að starfa í þessu umhverfi. Þar kom margt til. Í fyrsta lagi að kynnast því hvað það var sem skipti máli í samskiptum við erlenda kaupendur en þar var það áreiðanleikinn sem var aðalatriðið og það sem öllu máli skipti.

Þegar búið var að staðfesta afskipunardag skipti það kaupendurna öllu máli að hann stæðist. Eðli málsins samkvæmt var það aðalatriði. Það var lærdómsríkt að kynnast því hvað það viðhorf var framandi hjá íslenskum framleiðendum og hvað þeim fannst það sjálfsagt að geta haft sína hentisemi í framleiðslunni – að ekki sé talað um hvað varðar afskipunardag. Allir nema einn K. Jónsson sem einfaldlega bar af hvað þetta atriði varðar. Allt sem hann sagði stóðst 100% og það var ótrúlega mikill munur á því annars vegar að eiga samskipti við hann og hins vegar hina.

Þá var það lærdómurinn sem maður öðlaðist í gegnum ríkisviðskiptin. Ríkisvædd viðskipti íslenska ríkisins annars vegar og sovéska ríkisins hins vegar. Verð á framleiðslunni tók ekkert mið af markaðsverði heldur ákveðið af karla nefndum beggja vegna (geri ég ráð fyrir – konur voru vart sýnilegar í viðskiptum á þessum tíma) árlega. Samið um fast verð fyrir dósina í dollurum og tiltekið magn.

Það er ekki erfitt að ímynda sér hvers konar forréttindastaða þetta var fyrir viðkomandi framleiðendur. Að vita að þeir áttu kaupendur að svo og svo mörgum milljónum dósa eða þúsundum pakkinga fyrir fast verð í dollurum sem fengist greitt 10 dögum eftir að því var skipað út. Enda kom á daginn að þegar Sovétríkin féllu þurftu Íslendingar að byrja aftur á byrjunarreit. Ríkisviðskiptin voru sýndarviðskipti.

Þá var það lærdómurinn hvað varðar tolla. Þetta var áður en Ísland gerðist aðili að EES samningnum. Íslensk síld fullunninn bar toll innan Evrópu. Þess vegna var hún ekki samkeppnisfær á evrópskum markaði. Á sama tíma seldu Íslendingar evrópubúum síld sem hráefni til vinnslu. Íslendingar seldu líka umtalsvert magn af grásleppuhrognum til Kanada á þessum tíma en þeir voru okkar helsti keppinautur á evrópskum markaði fyrir niðurlögð grásleppuhrogn.

K. Jónsson lokaði verksmiðjudyrunum í mars 1992 og fór með fyrirtækið í gjaldþrot en sagan segir að það hafi hann gert vegna þess að hann hafi átt yfir höfði sér háar sektir vegna þess að rækjan sem hann sauð niður fyrir Evrópumarkað og seld var í milljónavís í Aldi verslanirnar í Þýskalandi var öll saman rússneskt hráefni.

Eitt af því sem ég lærði á þessum árum og átti aldeilis eftir að koma að gagni síðar meir var allt er varðaði alþjóðleg vöruviðskipti milli landa. Ég myndaði mér skoðun á því að tollar væru af hinu vonda og til þess eins fallnir að eyðileggja möguleika á viðskiptum (við Íslendingar erum aldeilis að kynnast því núna með tollastríð í heiminum í algleymingi í þessum töluðum orðum…) Ég lærði um afhendingarskilmála og mismunandi flutningsleiðir og varð fljótt sérfræðingur í því sem ég var að gera.

Ég kynntist í þessu starfi körlum sem áttu eftir að verða nafntogaðir menn í viðskiptum síðar meir og eru sumir enn. Hermann Guðmundsson (Kemi), Róbert Wessmann (Alvotech), Baldur Guðnason (fyrrum forstjóri Eimskips) – allir voru þeir sölumenn hjá Samskip í þá daga. Höskuldur Ólafsson fyrrum bankastjóri Arion banka var sölumaður og síðar forstöðumaður hjá Eimskip. Bakkavararbræður voru ungir menn að hefja útflutning á reyktum þorskhrognum á Bretlandsmarkað á þessum tíma.

Róbert Guðfinnsson – athafnamaður á Siglufirði – var framkvæmdastjóri Þormóðs ramma og meðeigandi að Egilssíld sem var einn framleiðendanna í Sölusamtökunum – sem er einmitt ástæða þess að suma pistla mína er að finna á vefnum sksiglo.is – það er vegna þess að Róbert tók upp á því upp sitt eindæmi að birta einn og einn pistla minna frá hrunárunum þar.

Ég varð fyrir miklum áhrifum af þessum körlum – í fullri hreinskilni verð ég að játa að mér fannst karlar miklu merkilegri en konur þó ég segði það aldrei upphátt og viðurkenndi það aldrei – allra síst fyrir sjálfri mér. Ég þurfti að gangast við því gagnvart sjálfri mér síðar. Þegar ég uppgötvaði í raun og veru hvað þetta viðhorf var ríkt í mér.  Það var erfitt en um leið svo ótrúlega lærdómsríkt. Að horfast í augu við þann þátt í sjálfri sér verandi kvenkyns vera hefur kennt mér meira en margt annað.

Það sem ég ætlaði samt að skrifa um í þessum pistli er ekki enn komið fram en það er það sem ég minntist á í lok þess síðasta – það að ég prívat og persónulega varð að þúfu sem velti þungu hlassi við það eitt að ráða mig til starfa fyrir K. Jónsson á Akureyri vorið 1992.

Mig hafði lengi langað til að starfa fyrir Kristján. Ég dáði hann sem fyrirmyndar framleiðanda og bar ómælda virðingu fyrir honum og langaði til að vita hvað af því sem sagt væri um hann stæðist. Ekki nokkur maður ýtti undir hugmynd mína um að fara norður og starfa fyrir hann – ekki einn. Allir sem ég talaði við um málið drógu úr mér að gera það. Kristján var vægast sagt mjög umdeildur maður og hafði lítt hugsað um það að eiga sér vini eða stuðningsmenn í greininni. Ég man að ég leitaði m.a. ráða hjá Gylfa Þór Magnússyni framkvæmdastjóra hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna – honum fannst ég huguð að hyggja á ferð norður – vildi ekki draga úr mér en sagði mér jafnframt hreinskilningslega á hverju ég mætti eiga von – sem síðar átti eftir að koma á daginn.

Kristján gekk frá ráðningu minni upp á sitt eindæmi. Hann hirti ekki um að ræða það við manninn sem hann hafði ráðið sem framkvæmdastjóra fyrirtækisins nokkru áður, Jón Þór Gunnarsson.

Einhverju sinni áður en ég fór norður kom ég við á skrifstofunni hjá svila mínum Jónasi Hallgrímssyni útflytjanda í Nesi í Austurstræti. Hann hló framan í mig og sagði að mér hefði aldeilis tekist að hreyfa við mönnum með ákvörðun minni um að starfa fyrir Kristján. Hann hafði sama dag verið í símaviðtali við Pétur Reimarsson þá forstjóra Sæplasts á Dalvík og Þorstein Má Baldvinsson forstjóra Samherja þar sem þeir helltu úr skálum reiði sinnar vegna þess að Kristján Jónsson hafði tekið þessa ákvörðun um að „ráða þessu stelpu frá SL“ án þess að ræða það við framkvæmdastjóra fyrirtækisins. Jónas sagði mér frá þessu hlæjandi og hafði greinilega gaman af. Mér var ekki eins skemmt. Rann í raun kalt vatn milli skinns og hörunds því ég skildi ekki um hvað málið snerist. Hafði verið slíkur kjáni að átta mig ekki á því að auðvitað réði Kristján ekki öllu í fyrirtækinu lengur. Pétur og Þorsteinn voru í stjórn K. Jónssonar á þessum tíma og framkvæmdastjórinn Jón Þór auðvitað þeirra fulltrúi.

Ég flutti norður 17. júní 1992. Jón Þór Gunnarsson sagði upp störfum sem framkvæmdastjóri K. Jónssonar í kjölfar minnar ráðningar. Ég man ekki lengur hvaða dag það gerðist en það gerðist og enginn fór í grafgötur með hvers vegna. Ráðning mín var ekki ástæðan en hún gerði útslagið.

Þarna var ég einstæð móðir komin norður til Akureyrar með þau skilaboð á bakinu að framkvæmdastjóri fyrirtækisins sem ég hafði ráðið mig til hafði sagt upp störfum vegna ráðningar minnar. Þetta var meira en ég stóð undir. Það er skemmst frá því að segja að ferill minn hjá K. Jónssyni var farinn í vaskinn áður en hann hófst. Ég bjó í húsi Kristjáns á Þingvallastræti 20. Hann á efstu hæðinni og ég á miðhæðinni. Hann kom mér fyrir í starfsaðstöðu í litlu timburhúsi á lóð fyrirtækisins. Þar hafði hann hugsað sér að ég myndi hafa með að gera innkaup á umbúðum eða eitthvað í þá veru. Það er skemmst frá því að segja að ég lamaðist þarna á fyrsta degi og varð aldrei til neins gagns. Gekk til vinnu alla daga eins og kjáni. Manneskjan sem hafði verið potturinn og pannan innan dyra hjá Sölusamtökum lagmetis árum saman varð að engu og koðnaði niður í minna en ekki neitt á engum tíma norðan heiða. Gerði ekkert af viti nokkurn tíma. Og frelsaðist ekki úr þessum aðstæðum fyrr en ég var fyrst búin að upplifa 45 ára afmæli fyrirtækisins og síðar gjaldþrot þess í mars árið eftir. Þá flutti ég aftur suður frelsinu fegin. Það átti betur við mig að vera „landsbyggðarmanneskja“ sunnan heiða en að vera „Reykvíkingur“ norðan heiða.

Þetta var ótrúleg lífsreynsla. Þessir afdrifaríku atburðir í tengslum við ráðninguna sýndu mér hvað ég átti í raun auðvelt með að verða að engu. Það er annað stef sem hefur fylgt mér síðan. 

Sovétríkin og ég

Ég var ung þegar ég ákvað að viðskipti yrði atvinnugreinin sem ég myndi helga krafta mína. Ég hafði þessa sterku taug sem krafðist þess að finna tilgang í því sem ég var að gera og hún rak mig lengi vel áfram í leitinni að hinni einu réttu atvinnugrein sem hentaði mér.

Ég var 25 ára þegar fyrsta starfið af slíku tagi rak á fjörur mínar – starf þar sem ég var bókstaflega með puttann á púlsinum – að mér fannst. Þetta var starf hjá Sölustofnun lagmetis sem síðar átti eftir að verða Sölusamtök lagmetis.

Ég elskaði þetta starf frá fyrsta degi og allt til síðasta dags og má mikið vera ef mér finnst það ekki enn skemmtilegasta starfið sem ég hef sinnt um ævina.

Þarna sá ég um útflutning lagmetisframleiðenda út um allan heim. Ég stýrði útflutningnum – tók við pöntunum frá erlendum kaupendum – sem voru í Frakklandi, Þýskalandi, Ítalíu, Belgíu, Danmörku, Bandaríkjunum, Kanada, Taiwan og fleiri löndum – skipulagði með framleiðendum hvenær þeir næðu að skipa út og sá um alla þætti sem að þessum hluta sneri. Þ.e. að taka við pöntunum og koma fullframleiddri vöru í hendur kaupenda út í heimi.

Þess utan sá ég um að skipuleggja afskipanir  heilu skipanna sem leigð voru til að sigla ströndina og taka framleidda vöru upp í samninga við Sovétríkin og sigla með til hafnar þar – Murmansk eða Arkhangelsk.

Hjá Sölusamtökunum átti ég samstarf við ótal íslenska framleiðendur: K. Jónsson á Akureyri, Norðurstjörnuna í Hafnarfirði, Arctic á Akranesi (síðar Ís-Arctic), Egilssíld á Siglufirði, Pólstjörnuna á Dalvík, HIK á Húsavík, KASK á Hornafirði, ORA í Kópavogi, Niðursuðuverksmiðjuna á Ísafirði, Sigurð Ágústsson og Noru í Stykkishólmi, Lifrarsamlagið í Vestmannaeyjum og nú er ég áreiðanlega að gleyma einhverjum – jafnvel fleiri en einum.

Þetta var starf sem krafðist mikilla samskipta – samskipta við framleiðendur – samskipta við erlenda kaupendur – samskipta við skipafélög og flugfélög – já, endalausra samskipta við alls konar fólk í hinum ýmsu löndum. Það hentaði mér vel. Óskaplega vel. Það var fjör og það var handagangur í öskjunni alla daga.

Varan sem við vorum að selja var niðurlagður grásleppuhrognakavíar – langmest til Frakklands, Þýskalands, Belgíu og Ítalíu, niðursoðin rækja – langmest til Þýskalands en eitthvað af henni var soðið niður ferskt og selt til Frakklands. Síld, niðursoðin og niðurlögð – auðvitað fór langmest af henni til Sovétríkjanna – en líka til Bandaríkjanna og eitthvað smávegis fór til Evrópulanda en Íslendingar gerðu meira af því að selja Evrópumönnum hráefnið á þessum tíma og láta þá um framleiða vöruna í sósur á neytendamarkað, enda tollar fyrirstaða. (Sömu tollar væntanlega enn fyrirstaða – ekki viss um að tollar á fiskafurðir af þessari tegund hafi breyst þrátt fyrir EES samninginn). Sama átti við um þorsklifrina á þessum tíma. Það gekk brösuglega að ná að selja hana í lokuðum dósum á neytendamarkað – en mér skilst að við séum að því í miklu magni í dag. Við gerðum þó alltaf eitthvað af því þarna en ekkert á við það sem síðar varð.

Stærsti kaupandinn á grásleppuhrognakavíar var Delpierre í Frakklandi sem síðar átti eftir að verða keypt af Íslendingum, Aldi í Þýskalandi að niðursoðinni rækju í gámavís í hverri viku og svo Sovétmarkaðurinn fyrir síld, en íslenska ríkið gerði vöruskiptasamninga við Sovétríkin í fjölda ára þar sem framleiðsla á niðurlagðri síld var ein útflutningsvaranna.

Það var uppáhaldið mitt að sjá um afskipanir upp í þessa samninga. Að hafa yfir að ráða heilu skipi sem kom við á höfnum hringinn í kringum landið til að taka vörur og sigldi svo út og framleiðendur fengu greitt að fullu eftir 10 daga. Verðið var ekki markaðsverð heldur verð sem ríkin tvö, Sovétríkin og Ísland, höfðu komið sér saman um og framleiðendur framleiddu iðulega umframmagn sem allt fékkst að fullu greitt.

Framleiðendurnir upp í þessa samninga við sovéska ríkið vissu fyrirfram hvað þeir máttu framleiða mikið magn. Þeir höfðu fullan fyrirsjáanleika um hvað þeir þurftu að framleiða fyrir þennan markað árlega. Þið getið rétt ímyndað ykkur hvers konar forréttindi það voru.

Enda fór það svo að þegar Sovétríkin hrundu þá hrundi þessi framleiðsla á Íslandi þar með. Lagmetisiðnaðurinn á Íslandi lagðist nánast allur af í kjölfar þeirra hamfara. Eftir stóð ORA í Kópavogi, sem enn starfar, og auðvitað standa fyrirtæki á þeim grunni sem þessi fyrirtæki voru fyrir. K. Jónsson t.d. fór inn í Samherja og þannig má örugglega rekja sögu fleiri.

Af hverju er ég að segja þessa sögu hér? Af því að mig langar til þess. Af því að þetta starf er hluti af minni sögu sem mig langar til að draga fram í dagsljósið og það er ekkert nema gaman að draga heila atvinnugrein fram í dagsljósið í leiðinni. Lagmetisiðnaðurinn er ekki svipur hjá sjón í dag – nema ef framleiðsla á niðursoðinni lifur hafi náð því umfangi að hægt sé að bera saman við verðmæti lagmetis þessara ára – hef satt að segja ekki hugmynd um það – en væri gaman að vita.

Er einhver framleiðsla á grásleppuhrognakavíar í landinu enn? Ég játa að ég hreinlega veit það ekki. Hvað með niðurlagða síld? Erum við að framleiða einhverja niðurlagða síld til útflutnings í dag? Ég veit það ekki heldur. Áreiðanlega ekki niðursoðna rækju – ég er nokkuð örugg á því að sú framleiðsla hefur alfarið lagst af.

Sovétríkin liðu undir lok á jóladag 1991. Síðasti samingurinn við Sovétríkin var gerður árið 1989 og hann gilti út árið 1990. Það kom í ljós að þessi viðskipti Íslands og Sovétríkjanna höfðu átt sér stað á fullkomlega pólitískum forsendum. Þegar sovéska ríkið var ekki lengur til voru viðskiptatengslin engin og Íslendingar þurftu að hefja sölustarfið frá grunni.

Sölusamtök lagmetis lögðust af vorið 1992 og Íslenskt marfang hóf starfsemi og tók við viðskiptasamböndunum.

Mér var, eins og öðrum starfsmönnum, sagt upp þegar ljóst varð að ekki væri grundvöllur fyrir starfsemi samtakanna lengur. Mér var ekki boðið starf hjá Íslensku Marfangi fyrr en 1 mánuður var eftir af uppsagnarfrestinum og þá var það orðið of seint. Ég var einstæð móðir, hafði fyrir barni að sjá og fjárhagslegt öryggi var mikilvægara en flest annað.

Strax þarna, vorið 1992, kom í ljós að í mínu fari voru þættir sem íslenskir karlmenn í atvinnulífinu áttu í erfiðleikum með að þola. Ég var ekki nógu meðvirk, ekki nógu hlýðin eða til í að spila með. Ekki nógu meðfærileg. Of opin um það sem á gekk í kringum mig.

Ráðgjafarnir tveir sem höfðu með að gera tilfærslu Sölusamtanna í Íslenskt Marfang áttu erfitt með þessa óstýrilátu ungu konu og svo fór að ég fór til Akureyrar, þangað sem Kristján Jónsson hafði ráðið mig til starfa fyrir K. Jónsson, sem aldeilis átti eftir að verða þúfa sem velti þungu hlassi … en um það ætla ég að skrifa í næstu grein.