Ævintýri tíunda áratugarins

Hjá ZIMSEN og síðar TVG-ZIMSEN tók ég þátt í mörgum ævintýrum Íslendinga á viðskiptasviðinu. Fyrst man ég eftir stóru verkefni þar sem íslensk verkfræðistofa – Kamhnit í eigu Verkfræðistofunnar Hnit - hafði selt teikningar og uppbyggingu mannvirkja á Kamchatka. Ef ég man rétt var um að ræða hótel, baðstað og fleira sem ég man ekki lengur hvað var.

Við hjá Zimsen fengum það verkefni að sjá um útflutning aðfanga frá Íslandi í þessi mannvirki á áfangastað í Kamchatka. Mér fannst þetta stórmerkilegt verkefni svo ekki sé meira sagt. Fyrir það fyrsta koma mér mjög á óvart að kynnast þarna í fyrsta skipti fyrirtækinu – Set á Selfossi – sem ég vissi ekki áður að væri til. Og í öðru lagi kom það mér mjög á óvart að það væri jarðvegur hér til þess að framleiða hluti á Íslandi og flytja þá héðan alla þessa leið til Kamchatka sem á þeim tíma tilheyrði Sovétríkjunum. Að það væri litið svo á að þessi flutningur gæti borgað sig.

Þetta voru margir gámar af pípulagnaefni frá Set og öðrum – jafnvel innfluttum framleiðsluvörum - sem við sáum um flutning á frá Íslandi til austurstrandar Bandaríkjanna – landleiðina yfir þver Bandaríkin alla leið til Seattle á vesturströndinni og þaðan var þeim siglt yfir til Kamchatka. Þetta var risastórt verkefni og krafðist skipulagningar í þaula en allt hafðist það.

Það sem fyrst og fremst vakti athygli mína var hversu ódýrt það var tiltölulega að flytja allar þessar gámaeiningar landleiðina þvert yfir Bandaríkin – þessa gríðarlega löngu leið – og á sama tíma hvað það var rándýrt að flytja gámana með skipi þessa – að manni fannst – stuttu siglingaleið á milli Seattle og Kamchatka. (Ég sé núna að kannski er hún ekkert svo stutt.)

Skipafélagið sem á þessum tíma sigldi þessa leið Seattle – Kamchatka var eitt um hituna og það næsta sem ég vissi var að Eimskip hafði keypt það og samstarfskona mín hjá því félagi var flutt til Seattle til starfa fyrir félagið. Ég held þó að þetta ævintýri hafi staðið stutt og ég finn engar heimildir um þetta núna til að styðja mál mitt.

Annað ævintýri sem mig langar að nefna frá þessum tíma er uppbygging samheitalyfjamarkaðarins. Ég fékk að kynnast og gera tilboð í „handling“ eða afgreiðslu  heilu flugvélanna til að lenda hér og fylla af lyfjum sem fljúga átti út aftur innan tiltekinna tímamarka þar sem markaðurinn fyrir samheitalyf opnaðist klukkan þetta tiltekinn dag og þá mátti ekki klikka að ná að framleiðslunni út til að verða fyrstir til.

Ég kann ekki sögu Actavis til að segja hana hér en það var auðvitað stórt fyrirtæki hér sem skipti hagkerfi okkar miklu á þessum tíma. Var stór útflytjandi á lyfjum í samkeppnisrekstri við evrópsk fyrirtæki. Rekstur TEVA á Íslandi heldur utan um það sem eftir stendur af þessu fyrirtæki Actavis á Íslandi í dag.

Baugur varð til sem innkaupafyrirtæki og hafði þegar haft gríðarmikil áhrif á flutningamarkaðinn. Með tilkomu hans var ekki lengur hægt að bjóða upp á að það skipti máli hvað varan hét þegar hún var sett í gáma – hvort hún var hvít eða hvernig hún var á litinn. Eins og annars staðar í heiminum – þurftu skipafélögin að sætta sig við að einingin „gámur“ varð söluvara. Hvít raftæki gátu ekki lengur verið verðlögð með sérstakri álagningu heldur varð það gámurinn sem gilti. Ég sakna þess enn að heyra rannsóknarniðurstöður á því hvað Jón Ásgeir Jóhannesson gerði fyrir samkeppnismarkaðinn og neytendur á Íslandi en það er saga sem er enn ósögð. Stofnun Bónuss árið 1989 lagði auðvitað línurnar að gjörbreyttu Íslandi þar sem helmingaskiptareglu SÍS og Kolkrabbans var hrundið og enginn varð samur eftir þá byltingu.

Tíundi áratugurinn – eftir undirskrift EES samningsins - var áratugur uppbyggingar. Íslendingar létu til sín taka á mörgum sviðum og það var gaman að vera þátttakandi í þessari uppbyggingu. Það var gríðarmargt að gerast og sjálfstraustið var mátulegt. Það var ekki komið á flug – var enn jarðtenging til staðar - í minningunni er það þannig.

Kauphöllin var ekki orðinn sá staður þar sem peningarnir urðu til. Krónan var ekki komin á flot og rekstur fyrirtækja skipti enn máli. Stjórnendur fyrirtækja voru almennt ekki orðnir að Guðum og allt var enn tiltölulega í lagi svo ég deili með ykkur mínu minni og tilfinningum þegar ég fór á nám á Bifröst haustið 1999.

Saga mín á vinnumarkaði – breytingarnar við að Ísland gerist aðili að EES

Það var árið 1993 og ég var komin suður aftur með skottið á milli lappanna. Ég varð þrítug þá um sumarið. Einstæð móðir með 3ja ára gamla stelpu og öryggið var það sem öllu skipti – starfsöryggi.

Til greina komu tvö störf – annars vegar hjá Jes Zimsen sem þá var í 100% eigu Eimskip eða hjá litlu útflutningsfyrirtæki á sjávarafurðum sem hét Sæmark við að selja fisk til útflutnings. Það var ekki vafi í mínum huga að mig langaði í síðara starfið – en eftir það sem á undan var gengið þorði ég því ekki. Það var í raun ekkert vitað hvað yrði og gat allt eins verið að ég stæði uppi atvinnulaus eftir skamman tíma. Því varð það úr að ég hóf störf hjá Jes Zimsen í byrjun júlí árið 1993.

Fyrstu mánuðina og sennilega alveg fyrsta árið leiddist mér starfið ógurlega. Það fólst ekki í neinu öðru en endalausu pappírsfargani í þágu móðurfélagsins Eimskip. Ég sá um að endursenda ótollafgreidda vöru sem félagið af einhverjum orsökum sat uppi með og pappírsfarganið sem hið opinbera á Íslandi krafðist fyrir þessar sendinga var eitthvað það rosalegasta sem ég hafði komist í kynni við – og hafði ég þó kynnst viðskiptum við Sovét þar sem enginn skortur var á upphafningu skriffinnskunnar. Í bland fékk ég þó sem betur fer að sjá um útflutningspappíra fyrir einstaka fyrirtæki og það hélt mér á lífi.

Það verður seint sagt að það að starfa eingöngu í þágu félagsins sem átti þetta litla fyrirtæki sem ég starfaði fyrir hafi gefið mér tilgang. Ég var bókstaflega að deyja úr leiðindum og ætlaði að koma mér burtu þegar ár var liðið en þá fóru hlutirnir að gerast sem breyttu öllu og mér snerist hugur.

Árið 1994 er árið sem allt breyttist. Það ár varð Ísland aðili að EES samningnum og þar með að innri markaði Evrópusambandins. Það var líka árið sem Jes Zimsen flutti í Tollvörugeymsluna og það færðist fjör í leikinn. Þessi tvö fyrirtæki sameinuðust þó ekki í TVG-ZIMSEN fyrr en tveimur árum síðar eða 1996 en þau voru frá árinu 1994 staðsett saman á gólfi Tollvörugeymslunnar við Héðinsgötu og það var ótrúlega gaman að fá að taka þátt í atgangi þessara ára.

Zimsen varð á þessum tíma alvöru flutningsmiðlun sem hún hafði ekki verið fram að því. Við tókum að selja flutninga með flugi og byggja upp samstarf við stór erlend flutningsfyrirtæki með skrifstofur út um allan heim. Kühne og Nagel og DFDS svo dæmi séu tekin. Það varð gaman aftur í vinnunni! Vá hvað það var gaman – og það var atgangur og fjör alla daga.

Framkvæmdastjórinn hafði einhverra hluta vegna ákveðið að það væri best að hafa mig staðsetta í framlínunni þó ég væri í símanum allan daginn við að selja innflytjendum flutninga. Ég sat í afgreiðslunni – stundum með sitt hvort símtólið á sitt hvoru eyranu, stóð svo upp til að rétta viðskiptavinum pappíra sem þeir komu á staðinn til að sækja og allir símarnir á öllum borðum starfsfólksins hringdu upphátt og prentararnir – nálaprentarar - prentuðu tollskýrslur í gríð og erg! Það var brjálæðislegur atgangur og vöxtur í greininni þessi ár og ég kann ekki einu sinni að lýsa því hvað mér fannst það gaman! Ég varð þekkt nafn á meðal innflytjenda á þessum tíma – Signý hjá TVG-ZIMSEN og ég náði árangri – miklum árangri. Ég og framkvæmdastjórinn áttum alltaf í einhverjum smá hnútum – skildum aldrei hvort annað – en okkur tókst samt að halda því á því stigi að það varð aldrei alvarlegt.

Hann gaf mér tækifæri sem alls ekki voru sjálfsögð. Ég fór í margar ferðir til samstarfsaðila minna í hinum ýmsu löndum Evrópu til að styrkja tengslin og það þótti mér gaman. Mér þótti þetta allt gaman. Mér fannst gaman að eiga í endalausum samskiptum við viðskiptavini mína, samstarfsaðila sem voru flugfélögin hér heima og svo flutningsmiðlarar og flugafgreiðsluaðilar handan hafsins. Mér fannst gaman að leysa vandamál viðskiptavina og tryggja að þeir vildu hvergi annars staðar vera en í höndunum á mér. Ég tók við mörgum sem öskruðu á mig í fyrstu en urðu síðar mínir tryggustu viðskiptavinir.

Ég var kröfuhörð – ég kenndi samstarfsaðilum mínum í hinum ýmsu löndum að þegar Ísland væri annars vegar þýddi ekkert annað en láta standa í hálsinum á sér. Það væri nauðsynlegt til að þjóna markaðnum sem væri rosalega kröfuharður. Sumir spiluðu með og urðu miklir persónulegir vinir mínir – aðrir áttu erfitt með að þola frekjuna í mér – en þeir voru þó miklu færri. Allt hafðist þetta. Það var svo mikil þróun á þessum tíma og það var svo mikið að gerast í viðskiptalífinu á Íslandi.

Þórarinn Kjartansson kom hingað með fraktflug Cargolux og stofnaði síðar sitt eigið flugfélag Bláfugl í samkeppni við fyrirtækið sem hafði haft svo gott sem einokun á þessum markaði fram að því Flugleiðir eða Icelandair. Framboðið jókst og eftir því jókst umfangið á þessum markaði – flugflutningamarkaðnum og við getum eiginlega sagt að hann hafi orðið til á þessum tíma.

Ég öðlaðist á þessum árum ótrúlega verðmæta sérþekkingu. Ég hafði byrjað hjá Sölusamtökum lagmetis við að sjá um útflutning á vörum sem seld var CIF meira og minna á áfangastað til viðskiptavina í hinum ýmsu löndum. Hjá TVG-ZIMSEN bætti ég við innflutningshliðinni. Að þjónusta innflytjendur og selja þeim flutninga – oftast frá verksmiðjudyrum þar sem framleiðendur voru staðsettir heim til þeirra á Íslandi.

Ég varð sérfræðingur í flutningsleiðum og milliríkjaviðskiptum með vörur, og ég varð manneskjan sem viðskiptavinir og hinir ýmsu samstarfsaðilar hér heima og hinum megin við hafið hringdu í til að redda þessu eða hinu.

Sl. haust hringdi í mig gamall viðskiptavinur frá þessum tíma og í mörg ár þar á eftir. Tryggur viðskiptavinur sem fylgdi mér til fleiri fyrirtækja síðar. Ég vildi að ég gæti sagt söguna hans orðrétt hér en hann fór yfir það lið fyrir lið hvaða hlutverk ég hefði haft og hvernig ég hafði sinnt mínum verkefnum af einskærum metnaði og hæfni. Sérstaklega tiltók hann hvernig ég hefði alltaf haldið um alla þræði og aldrei misst einn úr.

Ég og þessi viðskiptavinur erum algjörlega á sitt hvorri línunni í pólitík. Hann er eins langt til hægri og hægt er vera. Ég vil ekki segja að ég sé sérstaklega langt til vinstri en við vorum alltaf í grundvallaratriðum ósammála í pólitík og við vissum það og vitum það enn. Það truflaði þó samskipti okkar aldrei neitt. Ég hef hann reyndar grunaðan um eins og marga fleiri af viðskiptavinum mínum að hafa haft dálítið gaman að því að rökræða pólitík við mig.

Því er ég að segja frá þessu hér? Ég er að því vegna þess að ég hef aldrei skilið af hverju ég átti í þvílíkum vandræðum með að fá störf við hæfi eftir nám mitt á Bifröst og mér finnst að það sé kominn tími til að greina frá því upphátt og það megi standa hér. Mér finnst það vera atriði sem er mikill ljóður á íslensku samfélagi og ég vil sjá að verði upprættur. Fólk á að mega vera allskonar. Líka konur sem tala hátt og hafa sterkar skoðanir.

Ég veit alveg hvers konar starfkraftur ég var á þessum árum og ég veit að það skipti aldeilis máli að hafa mig innan borðs. Það er ekkert eðlilegt við það að fólk fái ekki að njóta verðleika sinna vegna þess að það er af einhverjum ástæðum ekki réttrar tegundar. Ekki með réttar pólitískar skoðanir. Talar of hátt. Er of laust við að vera meðvirkt og segir hlutina eins og þeir eru.

Af þessum ástæðum stend ég með konum sem ýtt er til hliðar af því það hentar. Það er ekkert eðlilegt við það í landi sem þykist vera í fararbroddi hvað varðar jafnrétti hversu auðvelt það er að ýta konum út í kuldann.

Ég vissi reyndar ekki að ég ætlaði hingað þegar ég hóf þessi skrif í kvöld en allt í lagi með það þetta fær að standa hér.

Ég ætla svo að halda áfram að tala um lærdóm þessara ára. Breytingarnar á íslensku samfélagi. Vöxtinn í hagkerfinu og það allt saman. Allt saman gerðist þetta vegna þess að Ísland var orðið aðili að EES samningnum og þar með innri markaði Evrópusambandins. Ekkert af því sem þarna var í gangi hefði gerst nema vegna þess.