Er viðskiptafræðin kirkja?

Ég hallast að því að svo sé – að viðskiptafræðin sé kirkja. Kirkja þar sem Mammon er Guðinn.

Í morgun spurði ég Google hvernig við skilgreinum kirkju. Svarið fékk ég „að kirkjan sé fyrst og fremst samfélag trúaðra. Að orðið kirkja eigi sér rætur í gríska orðinu ekklesia, sem þýði „samkoma“ eða „þeir sem kallaðir eru saman“.“

Wikipedia segir að „trúarbrögð séu trú á yfirnáttúrulegar verur, guði eða dýrlinga ásamt siðfræði, venjum og jafnvel stofnunum tengdum trúnni.“

Hvað segjum við þá? Er svo fjarri lagi að segja að viðskiptafræði séu kirkja fremur en vísindi?

Við innleiddum hugmyndafræðina um að peningar séu æðsta markmið alls í samfélagi manna. Það er eins og rauður þráður í gegnum allar stjórnunarkenningar viðskiptafræðinnar.

Stjórnendur eiga að vera verðlaunaðir sem guðir. Sú hugmyndafræði byggir ekki á vísindum. Engar rannsóknir styðja það að sífellt hærri peningagreiðslur verði til þess að tryggja betri stjórnun. Að gera stjórnandann að betri stjórnanda. Engar. Samt höldum við áfram að segja að þetta sé hin eina rétta aðferð við stjórnun.

Þessi hugmynd gegnsýrir allt okkar íslenska samfélag eins og önnur vestræn samfélög á 21. öld. Þessi hugmynd er grunnurinn að öllu í samfélagi manna í nútímanum. Það þykir sjálfsagt að taka stjórnendur út fyrir sviga í samfélagi manna og þeir eru guðir sem á að dýrka sem slíka.

Innleiðing þessarar hugmyndar eyðileggur svo fyrirtækin okkar og samfélögin okkar. Smátt og smátt gerir hún það. Guðirnir verða sífellt ríkari, ríkari og ríkari. Skeytingarleysi þeirra og áhugaleysi á þörfum annarra  eykst í réttu hlutfalli. Samanber birtingarmyndin í norsku sjónvarpsþáttunum Exit. Þar eru aðalsöguhetjurnar fullkomlega siðlausir, sjálfhverfir hrottar sem er skítsama um allt annað en sjálfa sig – græðgi sína og greddu. Um það hverfist líf þeirra.

Fyrirtækin eiga sífellt minna til skiptanna fyrir aðra. Útdeiling auðs sem gengur út á að verðlauna stjórnendur sem guði leiðir til þess að stjórnunin þróast í þá átt að koma fram við fólkið á gólfinu sem þræla.

Stjórnunin gengur út á talningar og mælingar. Ekkert annað. Hvað náði starfsmaðurinn að svara mörgum símtölum? Hvað náði hann að svara mörgum tölvupóstum/erindum í einhverjum formi? Engin dýpt. Engin áhersla á hvað starfsmaðurinn sagði í samtölunum. Hvernig hann svaraði erindunum. Áherslan engin á skilning eða innihald – bara fjölda. Stjórnun nútímans gengur út á það. Að telja. Og að mæla.

Allir þættir fyrirtækisins eiga að snúast um þá sem borga mest. Á Mammon. Aðrir þættir  eru mun neðar í forgangsröðinni. Starfsfólkinu er kennt að þannig sé það. Mammon er guð. Hann er ráðandi afl – grundvallarþáttur sem allt innan fyrirtækisins tekur mið af.

Smátt og smátt er starfsfólkinu innrætt að það hefur ekki frelsi til að hafa skoðanir og það að gagnrýna er ekki litið jákvæðum augum.

Starfsmenn fyrirtækisins „eiga að vera jákvæðir“ og í því felst m.a. að gagnrýna ekki stjórnunina. Og almennt bara vera jákvæðir gagnvart öllum hugmyndinum sem koma að ofan. Starfsmenn eiga líka að láta sitt persónulega líf snúast um að vera jákvæðir í garð fyrirtækisins og fyrirtækjarekstrar almennt. Þú gengst söfnuðinum á hönd og það er mikilvægt að þú sért trúr söfnuðinum umfram allt annað.

Við í nútímanum höfum samþykkt ýmsa samfélagsmiðla þar sem við látum æðstu guðunum – þessum í Kísildalnum í Bandaríkjunum – eftir allar okkar persónulegu upplýsingar. Okkur finnst það í fínu lagi. Við samþykkjum að þessar persónulegu upplýsingar okkar og skoðanir sem við birtum þar, séu meðhöndlaðar af stjórnendum fyrirtækja og stofnana, eins og þeim komi prófíll okkar við. Við veitum þeim heimild til að meta hæfni okkar sem starfsmanna í stöður eftir því hvernig persónuleika við höfum sýnt á þessum opinberu samfélagsmiðlum. Hvaða þætti við höfum „lækað“ o.s.frv. – allt þetta skiptir máli þegar við erum komin undir mælikerið.

Æðsti presturinn í þessari kirkju forheimskunnar var gerður að æðsta forystumanni hins vestræna heims í upphafi árs 2025. Við vígslu í embætti var hann með æðstu prestana í Kísildalnum við hlið sér – þessa sem stjórna öllu okkar daglega lífi og eru núna í því að endurforrita æskuna þar sem þeir ætla mannkyninu að verða að meðfærilegum maurum – vinnudýrum í maurabúi.

Við eigum öll að læra að stjórnast af þeirra hugmyndum. Elon Musk, Jeff Bezos, Mark Zuckerberg. Þrír af ríkustu mönnum heims. Þeir telja sig vera með svörin. Leiðandi einstaklingar í tæknibyltingunni – samruna manns og vélar. Þeir létu ekki staðar numið þar – þeir eru að leggja pólitíkina undir sig líka. Pólitík heimsins.

Og við látum okkur vel líka. Höldum áfram að senda æskuna í skóla Mammons. Engin grein hefur notið viðlíka áhuga á Íslandi síðustu áratugi og viðskiptafræðin. Hún er fagið með ákveðnum greini. Fagið sem við öll berum óendanlega virðingu fyrir. Fagið sem við óskum börnunum okkar að ganga til liðs við umfram allt annað.

Karlar í jakkafötum og nú eru konurnar að verða jakkafötunum að bráð líka. Við sjáum sífellt fleiri konur kjósa að ganga í þessum einkennisfatnaði kirkjunnar. Viðskiptafræði kirkjunnar.

Hvenær verður kominn tími á byltingu? Og þá meina ég ekki kommúníska byltingu. Við höfum enga þörf fyrir úreltar, heimskulegar útópíur sem fyrir löngu hefur sýnt sig að virka ekki í samfélagi manna.

Hvenær verður komið að því að við sjáum ljósið? Að það er ekki gott í samfélagi manna að ganga Mammoni á hönd. Það hefur aldrei verið gott. Við þörfnumst hugsunarinnar. Við þörfnumst viskunnar. Við þörfnumst hugrekkisins.

Við þörfnumst einstaklinga í þessum heimi sem standa upp fyrir mennskuna. Hugsunina. Viskuna. Heimspekina. Peningar eru verkfæri. Nauðsynlegt verkfæri í samfélagi manna en þeir eru ekki upphaf og endir alls – hafa aldrei verið og eiga ekki að vera. Peningar næra ekki manninn. Þeir eru kjörið verkfæri til að búa til svarthol endalausrar græðgi sem ekkert fær fullnægt. Samanber fulltrúa forheimskunnar í forsæti æðsta prestsins í Bandaríkjunum núna. Manns sem er fullkomlega heillum horfinn í persónulegri græðgi sinni.

Við þörfnumst radda í almannarýmið sem gagnrýna þessa kirkju. Radda sem segja okkur að það á að vera bil á milli lýðræðisins og starfs á vinnumarkaði. Radda sem segja okkur að það er gott að gagnrýna. Að það er hollt fyrir allar stofnanir – hvort heldur sem þær eru opinberar eða einka. Að gagnrýni á samfélagið og forystumenn þess er holl.

Við þörfnumst radda sem tala fyrir aðgreiningu viðskipta og stjórnmála. Það er forgangsmál. Þeir sem eru klárir í viðskiptum eru ekki fólkið sem við eigum að upphefja í stöður stjórnmála. Það að hafa náð árangri með hugmynd og gert hana að verðmætri vöru sem þú nærð að selja fyrir formúu gerir þig ekki að æðsta presti sem allt veist. Aldeilis ekki. Þar liggur villan.

Leyfum Elon Musk, Jeff Bezos og Mark Zuckerberg að leika sér áfram í því sem þeir eru góðir í en verum þess meðvituð að þeir eru ekki forystumenn mannkyns og eiga ekki að vera forystumenn mannkyns. Trump ekki heldur. Sá síðastnefndi var upphafinn og gerður að kandídat í embætti æðsta prests – af hverjum nákvæmlega? Hverjir voru það sem fyrstir komu fram með hugmyndina og nærðu hana svo árum saman þar til hún varð að veruleika?

Mannkynið þarf að átta sig á því að við höfum enn einu sinni valið leið trúarbragðanna. Eins og við höfum alltaf gert. Það er kominn tími til að beygja af leið.

Ekki með því að brjóta niður allt það sem við höfum áunnið í gegnum aldirnar, heldur með því að nota það sem við eigum og höfum alltaf átt – sjálfstæða gagnrýna hugsun. Við þurfum að brjótast undan kirkjunni og trúarbrögðum hennar.

Þá mun okkur vel farnast. Við þurfum ekki annað en taka upp þráðinn þar sem frá var horfið. Henda á haugana hugmyndinni um að Mammon geti verið upphaf og endir alls í mannlegu samfélagi. Það er rangt og við höfum alltaf vitað að það er rangt.

„Í augum þínum verð ég til“

Heitir nýútkomin bók eftir Guðbrand Árna Ísberg. Titill sem hittir mig beint í hjartastað og þess vegna gerist ég svo gróf að stela honum hér. Auður Jónsdóttir, rithöfundur og blaðamaður, birtir viðtal við höfundinn Guðbrand í nýjasta blaði Heimildarinnar. Þar ræða þau efni bókarinnar sín í milli og það hefur þau áhrif á mig að ég verð að fara beint út í búð og kaupa þessa bók. Það ætla ég að gera og ég vona að þessi fyrsta málsgrein verði til þess að höfundur fyrirgefi mér að stela frá honum titlinum. Ég geri það vegna þess að hann hittir beint í mark að mínu viti. Hann segir með einni setningu það sem öllu skiptir í nútímasamfélagi en við höfum í stafrænum heimi misst sjónir á. „Í augum þínum verð ég til“. Ef ég hef ekki tækifæri til að spegla mig í þér, eða ef ég upplifi endalaust áhugaleysi – að síminn sé þér meira virði en ég – þá verð ég einskis virði. Nánd er það sem máli skiptir. 

Taugakerfið okkar er ekkert aukaatriði. Taugakerfið er við.

Það er þetta sem ég hef áhuga á. Ég hef áhuga á manninum. Ég hef engan áhuga á tækni. Hef aldrei haft. Ég afneita henni ekki heldur og ber alveg mátulega virðingu fyrir henni en ég bugta mig ekki og beygi í andakt þegar ný útgáfa af síma kemur á markað eða þegar allur heimurinn virðist standa á öndinni yfir gervigreind. Aðrir geta séð um það. Ég hef áhuga á manninum. Hef alltaf haft hann en hef hins vegar staðið mig illa í að rækta hann. Eða kannski er það nú ekki alveg rétt. Áhugi minn á bókmenntum og hugvísindum fellur auðvitað hér undir en samt – ég hefði getað staðið mig svo miklu, miklu betur.

Nú langar mig til að bæta úr. Svo um munar. Mig langar til að hjálpa okkur – heiminum – til að breyta um kúrs . Til að komast aftur á rétta braut.

Ég sagði ykkur að ég hefði heimsótt helvíti árið 2017 – 54ra ára gömul. Það var hræðilega vont og ég vona innilega að ég muni aldrei fara á þann stað aftur en auðvitað veit ég ekkert um það. Framtíðin er óráðin og ég veit lítið um það hvað á fyrir mér að liggja. Það sem ég veit er að mér hefur tekist að læra að sýna sjálfri mér mildi mun oftar en áður og það er ótrúlega gott. Ég ætla ekki að halda því fram að mér hafi tekist að læra að elska sjálfa mig skilyrðislaust en ég er á góðri leið og það er ótrúlega mikilvæg breyting.

Það sem fór með mig á þann stað sem ég fór var fyrst og síðast niðurrifsröddin í hausnum á mér. Auðvitað voru margir aðrir þættir líka en það sem gerði útslagið var ég sjálf.

Á Bifröst árið 2016 – á árinu sem ég ákvað að taka BS gráðu í viðskiptafræði frá skólanum sem ég hafði tekið Diploma gráðu 15 árum fyrr – hafði ég snemma hugsað mér að gera verkefni um persónulegt líf mitt með íslensku krónunni í áratugi. Ég hafði talað við Guðmund Ólafsson sem ætlaði að vera leiðbeinandi minn í þessu verkefni og ég ætlaði að skrifa það út frá Hagfræði. Meiningin var að varpa ljósi á líf einstaklings með þessu fyrirbæri sem ég hef haft ímugust á allt mitt fullorðinslíf.

Það átti þó eftir að fara öðruvísi. Ég hef sagt frá því áður að fyrsta algjöra niðurbrotið mitt varð árið 2015 og það var í raun ástæða þess að ég sat á skólabekk þarna, komin vel yfir miðjan aldur. Þetta var eitthvað sem ég gat gert – þó ég væri langt frá því upp á mitt besta – ég gat þetta.

Lestur á litlu appelsínugulu kveri um „Þjónandi forystu“ varð til þess að ég henti ritgerðarefninu sem ég hafði hugsað mér si svona og tók algjöra u-beygju varðandi viðfangsefnið. Ég varð. Ég varð að takast á við það hvað gerðist í hausnum á mér við lestur þessa litla kvers og það kom á daginn að ég fékk stuðning til þess að skipta þó tíminn væri í sjálfu sér enginn. Ég fékk leiðbeinanda til að samþykkja að taka verkefnið að sér og málið var afgreitt á einni viku eða svo þarna á vormánuðum árið 2016.

Sumrinu 2016 eyddi ég með Sókratesi, Platon og Nietzsche, Páli Skúlasyni, Hannah Arendt, Sigmund Freud og fleira góðu fólki. Ég komst í ham og var bókstaflega að tapa mér yfir að finna að sjálf mitt var aftur á lífi eftir að hafa dáið svo gott sem ári fyrr. Það var dásamlegt að vera á lífi. Ólýsanlegt. Ég skrifaði og skrifaði og skrifaði og fór auðvitað offari í þeirri viðleitni minni að gera grein fyrir því hvað gerðist í hausnum á mér.

Ég tókst á við efnið með persónulegum hætti og leiðbeinandinn skildi ekkert hvað ég var að fara. Honum var verulega misboðið – ætlaði að fella mig. Ég hélt nú ekki. Ætlaði ekki að leyfa honum það og sagðist mundu gera aðra tilraun. Vissi upp á hár hvernig ég ætlaði að takast á við efnið í annarri tilraun og lagði það fyrir hann. Hann samþykkti.

Ég tók sjálfa mig út úr ritgerðinni og tókst að klára hana samhliða öðrum fögum sem ég var í á haustönn. Skilaði henni óyfirlesinni inn á vef Skemmunnar á síðustu stundu og sat milli vonar og ótta öll jólin 2016 hvort þetta hefði tekist og viti menn það tókst – ég fékk 7! Og þar er hún enn, BS ritgerðin mín í viðskiptafræði frá Háskólanum á Bifröst, „Við erum manneskjur“.

Ég segi frá þessu hér vegna þess að ég held að ég sé í grundvallaratriðum að tala um það sama í ritgerð minni og Guðbrandur er að fjalla um. Að við manneskjurnar þörfnumst ástar. Að við getum ekki lifað án ástar.

Ástin er ekki á rafrænu formi. Ástin er miklu merkilegri en svo og hún birtist okkur með speglun. Eins og titillinn hér ber með sér „í augum þínum verð ég til“. Nákvæmlega þannig.

Þroska sinn tekur manneskjan út með samskiptum við aðra. Við lærum á okkur sjálf og heiminn með samskiptum. Samskiptum sem stafræn tækni getur ekki komið í staðinn fyrir.

Auður Jónsdóttir á segir á einum stað í grein sinni í Heimildinni, Ástleysi er sárt: „Hluti af vandanum í nútímanum getur falist í því að fólk talar oft saman rafrænt, eins og maður nokkur sagði, eftir að hafa endað nokkur sambönd í skilaboðum: Djöfullinn býr í takkaborðinu.“
Við því segir Guðbrandur Árni: „Það sem getur verið skaðlegt við það er að heilinn fær ekki þau ógrynni af upplýsingum sem koma í gegnum skynfærin í nærveru. Allar þessar fjölbreyttu upplýsingar sem hann notar til að reyna að skilja gjörðir annarra. Tómarúmið þarf því einstaklingurinn sjálfur að fylla út og þar skapast auðveldlega misskilningur.“

Þekkið þið þetta? Þekkið þið að mistúlka skrifleg skilaboð við ykkar nánustu reglulega?

Marina Abromovich bauð almenningi upp á gjörning í Metropolitan safninu í New York árið 2010 þar sem hún sat kyrr á stól og einbeitti sér að því að mynda tengsl við þann sem settist í stólinn á móti henni. Hún sagði ekkert – ekki orð í yfir 700 klukkustundir. Hún sat bara á stólnum og fólk flykktist í stólinn á móti henni til að njóta þess sem hún hafði upp á að bjóða. Sem var ekkert en um leið allt.

Er ekki kominn tími til að við gefum þessum þætti meira vægi?

Samruni manns og vélar

Í nýrri könnun sem birt var á vísi í gær kemur í ljós að Elon Musk og Donald Trump eru karlmenn sem komast á blað fyrir að vera fylgt af norrænum körlum á aldrinum 18–45. Andrew Tate er einnig fylgt af dönskum körlum á þessum aldri og Jordan Peterson af íslenskum. Engin kona kemst á blað hjá þeim íslensku. Sanna Marin kemst á blað hjá þeim finnsku og Greta Thunberg hjá þeim öllum nema þeim íslensku. Áhugaverð niðurstaða svo ekki sé dýpra í árinni tekið.

Engum einstaklingum kysi ég síður að ungir karlar fylgdu en þeim sem hér eru nefndir: Elon Musk, Donald Trump, Andrew Tate, Jordan Peterson.

Þetta eru áhrif Kísildalsins. Áhrif frá tæknimógúlunum sem við höfum fylgt í blindni alla þessa öld. Og finnst, að því er virðist, góð hugmynd að treysta fyrir börnunum okkar frá unga aldri.

Það hefur verið merkilegt að fylgjast með þessari þróun. Þróun samfélags þar sem allir einstaklingarnir eru orðnir að zombíum sem sjá það hvað merkilegast í heiminum að stara ofan í skjá daginn út og daginn inn. Finnst það merkilegra en að fylgjast með barninu sínu. Merkilegra en að horfa á umhverfið í krinum sig. Merkilegra en allt. Að stara ofan í skjá daginn út og daginn inn.

Ég hef ekki farið varhluta af þessari þróun. Haustið 2014 keypti ég minn fyrsta „snjallsíma“. Það var Nokia Windows sími. Ég keypti hann fyrir gæði myndavélarinnar þar sem ég var að leggja upp í ferðalag til Asíu þar sem ég hugðist dvelja nokkra mánuði. Hann kom sér vel og skilaði sínu.

Samfélagsmiðlunum kynntist ég árið 2009 þegar ég fór strax á kaf í Facebook. Sem betur fer sleppti ég öðrum slíkum miðlum, lét Facebook duga. Ég kynntist því fljótt á sjálfri mér hvernig andlegri heilsu hrakaði af því að nota Facebook. Samanburðurinn ætlaði fljótt að drepa mig. Ég var 46 ára þegar ég kynntist þessum miðli og leyfði honum strax að taka yfir stjórn á mínu lífi. Ég var 54 ára þegar ég var kominn til helvítis. Það var afleiðing margra hluta – meðal þeirra voru samfélagsmiðlar. Facebook.

Ég hef aldrei síðan haft Facebook uppsett á símanum mínum. Ég er ekki heldur með Messenger uppsett á símanum mínum. Ég er við stjórn. Ég opna Facebook þegar mér sýnist og þegar mig langar. Ég fæ engar tilkynningar þaðan. Ég nota WhatsApp til samskipta. Þetta reyndist gríðarlega mikilvægt skref fyrir mína andlegu heilsu. Ég mun aldrei leyfa Facebook eða öðrum miðlum að taka yfir stjórn á lífi mínu aftur. Aldrei.

Samfélagið hefur á þessum tíma tekið stakkaskiptum. Þ.e. síðan í upphafi aldarinnar. Samruni vélar og manns hefur verið fullur af sársauka og við erum aldeilis ekki búin að bíta úr nálinni með afleiðingarnar enn. Það er komið árið 2026 og við erum að átta okkur á því að því að við höfum endurforritað æskuna.

Byrjaði að lesa Kvíðakynslóðina eftir Jonathan Haidt í gær og er kominn á blaðsíðu 237. Það er rosaleg lesning, svo ekki sé sterkar að orði kveðið, en ekkert í henni kemur mér þó á óvart. Ekkert. Hún staðfestir það sem ég vissi fyrir. Að við erum að leyfa Kísildal að eyðileggja samfélag okkar. Eyðileggja börnin okkar. Okkur sjálf. Við erum ekki lengur við stjórn – heldur tæknin. Við leyfum tækninni að komast upp í rúm með börnunum okkar og vera með þeim allar stundir sólarhringsins. Það teljum við mikilvægast alls.

Við erum búin að úhýsa leiknum og teljum að við getum „kennt“ börnunum okkar allt! Þvílík firra! Þvílík heimska. Hvernig dettur okkur í hug að það geti verið sniðug hugmynd að henda ármilljóna þróun mannkynsins á haugana fyrir hugmyndir heimskra karla í Kísildal sem halda að það sé sniðug hugmynd að fjölfalda sjálfan sig? Eins og Elon Musk? Hafið þið hlustað á þættina „Konungssinnar í Kísildal“? Ef ekki þá mæli ég eindregið með því að þið gerið það. Strax.

Ætlum við núna að treysta þeim fyrir næsta þrepi? Ætlum við blind inn í gervigreindarkapphlaupið? Ætlum við tæknimógúlunum að vera við stjórn? Heimsins? Mannkynsins? Næstu áratugina? Finnst okkur það góð hugmynd?

Ég tek það fram að ég er „ekki á móti tækni“. Ekkert af því sem ég segi hér gefur leyfi til að komast að þeirri niðurstöðu. Ég er aftur á móti þeirrar skoðunar að ég tel tvímælalaust að maðurinn eigi að vera við stjórn. Góði maðurinn. Maðurinn sem veit að lýðræði er langskásta stjórnarfar mannlegs samfélags. Að það er fyrir einhverju að vinna.

Að það er glórulaus heimska að láta mönnum eins og Elon Musk og Donald Trump eftir sviðið. Að leyfa þeim og þeirra kónum að taka yfir stjórn er í mínum huga svipað og við hefðum leyft Hitler að taka við stjórn heimsins árið 1939.

Þetta eru stór orð. Ég veit það. En þau eru meint frá innstu hjartarótum. Ég fyrirlít af öllu hjarta allar hugmyndir þessara karla um styrk og valdníðslu gagnvart minnihlutahópum. Fyrirlít viðhorf þeirra til hvíta kynstofnsins. Til kvenna. Fyrirlít viðhorf þeirra til samkynhneigðra. Til fatlaðra. Til fátækra hluta heimsins. Til fátækra þjóða. Til „vina“ sinna eins og Kanada. Ég fyrirlít af öllu hjarta stjórnarfar þessara karla og ég hef fylgt Timothy Snyder lengi. Manni sem ég hlustaði á fara með ræðu hér á Alþjóðlegri bókmenntahátíð árið 2017 og sem flúði Bandaríkin í upphafi stjórnartíðar Donalds Trump 2024.

Tæknin er ekki upphaf og endir alls. Tæknin er, og á að vera, verkfæri undir stjórn mannsins. Maðurinn verður að vera með það á hreinu að til þess að geta verið við stjórn þarf hann að leyfa sjálfum sér að þroskast eðlilega. Sem manneskja. Ekki sem hluti af vél. Frá fæðingu til ég veit ekki hvaða aldurs – 16 ára? 18 ára? Eigum við að leyfa börnunum okkar að lifa án stafrænnar vélar sem tekur yfir líf þeirra.

Til að börnin okkar verði heilbrigðir og sterkir einstaklingar með sjálf sem situr heilbrigt í þeirra líkama þurfum við að leyfa þeim að þroskast. Þroskast í samskiptum hvert við annað og við okkur, fullorðna fólkið. Án þess að við séum alltaf við stjórn. Án þess að vélin sé alltaf að áreita þau. Stöðugt.

Að síðustu ætla ég að láta þess getið að árið 2017 áttaði ég mig á að ég hafði orðið fyrir „auðkennisþjófnaði“. Ég áttaði mig á því að stafrænt sjálf mitt hafði verið tekið yfir af öðrum einstaklingi. Það var rosaleg reynsla. Rosaleg. En í sjálfu sér held ég núna ekkert einstök. Við erum búin að þróa þessa tækni okkar þannig að glæpir eru daglegt brauð. Og við venjumst því að það sé þannig.

Ég spyr mig reglulega að því hversu langt sé í að netbankar heyri sögunni til. Hversu langt sé í að gervigreindin komi okkur aftur í þá stöðu að þurfa líkamlega að fara í bankann til að ganga frá okkar málum? Ég veit það ekki.

Ég veit það að til að komast aftur á rétt ról í kjölfar þess að hafa verið yfirtekin stafrænt ákvað ég að líta svo á að samskipti mín á tölvunni væru eins og sveitasíminn sem ég ólst við í gamla daga. Ég ákvað að það væri eina leiðin til að lifa af. Að taka samskipti mín við tölvuna ekki svo hátíðlega að þau mættu ekki koma fyrir sjónir annarra heldur kysi ég að líta svo á að það gæti vel verið að einhver annar læsi allt sem ég léti frá mér fara og það væri bara allt í lagi. Þetta viðhorf hjálpaði mér að komast á réttan kjöl og ég komst yfir þá staðreynd að annar einstaklingur hefði í raun tekið yfir stafrænt sjálf mitt.

Þannig er staðan í dag. Ég lít á þessa tölvu og stafræna miðla sem ég skrifa og vinn á eins og sveitasímann forðum. Að allt sem ég geri geti verið séð af öðrum og það er í lagi. Það er mikill léttir að líta svo á og það hjálpar.

Ég man mjög vel að ég var 16 ára þegar við fengum loksins sjálfvirkan síma í stað sveitasímans þar sem allir í sveitinni gátu hlustað. Ég gerði ekki mikið af því að hringja fyrir þann tíma og raunar held ég að við unga fólkið höfum lítið notað símann sem samskiptatæki.

Það var stórkostleg breyting að fá sjálfvirkan síma. Síma sem hægt vara að tala í án þess að hafa áhyggjur af því að samtalið væri hlerað.

Mér finnst mikilvægt að við hugsum aðeins um þær breytingar sem orðið hafa. Að við veltum fyrir okkur hvers konar byltingu við höfum leyft að yfirtaka heiminn síðustu áratugi. Að það sé kannski kominn tími til að við áttum okkur á því að við höfum hlutverki að gegna. Maðurinn. Að það er ekki sjálfsagt að við leyfum tækninni að taka af okkur alla stjórn.

Að það sé eitthvað ekki í lagi með heim þar sem ungir karlar líta svo á að Elon Musk og Donald Trump séu helstu fyrirmyndirnar.

(Ljósmyndin er af verki Errós frá sýningu í Listasafni Reykjavíkur á Menningarnótt 2025)

Vélin – guð 21. aldar?

Ég hef í greinaskrifum mínum fjallað um guði 21. aldar í fleirtölu og að þeir séu núna á meðal okkar niðri á jörðinni. Er tölvan – vélin – með ákveðnum greini einn af þeim?

Ég hallast að því að svo sé og byggi það á reynslu.

Upp í hugann kemur myndlistarsýning sem ég fór á um feril Errós í fyrra. Ég ætlaði alltaf að fjalla um þá upplifun opinberlega en svo varð aldrei af því – sem er synd því þetta var stórkostleg sýning og það sem var svo stórkostlegt við hana var þessi uppgötvun – að átta sig á því að Erró hafði verið að fjalla um samruna manns og vélar allan sig feril. Þessi sýning átti svo mikið erindi við okkur og mig langar að leggja aðeins út af henni núna.

Ég sagði ykkur af því í síðustu grein að ég ætti erfitt með að sætta mig við heim sem væri ekkert nema efnið. Þannig hefur það alltaf verið. Ég hef átt erfitt með að fóta mig í nútímanum alla þessa öld og það á ekki síst við um hvernig við höfum gert tæknina að aðalatriði. Mitt helsta áhugasvið frá unga aldri hefur verið maðurinn í sinni víðustu mynd og ég sakna þess að við gerum mennskunni hærra undir höfði. Að við gerum meira af því að fjalla um hvað það þýðir að vera maður og að göngumst við því að maðurinn er breysk tegund – marglaga en ekki tvívíð.

Ég var orðin tvítug þegar ég fór fyrst að vinna á tölvu. Ég var ritari hjá skattrannsóknarstjóra og var í því að setja upp stórar skýrslur með fjöldanum öllum af töflum af margvíslegum toga inn á milli í textanum. Þetta var vandasamt verk en mér fórst það vel úr hendi og fékk hrós fyrir frá körlunum sem ég starfaði fyrir. Ég lærði að vinna með þessa vél sem mér fannst ekkert tiltakanlega merkilegt fyrirbæri, þ.e. ég bar enga ótæpilega virðingu fyrir henni en hún gagnaðist mér vel og það var ágætt.

Ég hafði lært fingrasetningu í vélritun í Kvennaskólanum og sá lærdómur kom sér vel við að tileinka sér færni og hraða á tölvuna. Síðar varð ég ritari hjá Flugleiðum og enn var ég að vinna með ritvinnsluforrit sem mér líkaði ágætlega. Einhvern tíma á þessum árum man ég eftir að „músin“ kom til sögunnar. Mér varð strax meinilla við þessa mús þar sem hún krafðist þess að ég tæki fingurna af lyklaborðinu .sem eðli málsins skv. var ekki gott fyrir vinnsluhraðann.

Strax þarna varð ljóst að samferðamönnum mínum fannst ég ekki bera nægilega mikla virðingu fyrir þessu fyrirbæri – tölvunni – sérstaklega var þetta viðhorf áberandi hjá körlunum í kringum mig.

Þeir hæddust að mér þegar ég kvartaði yfir þessari „framþróun“ sem fólst í músinni og báru enga virðingu fyrir því sem ég var að tala um. Löngu, löngu, löngu síðar hæddust svo aðrir karlar að því að ég hefði ekki tileinkað mér flýtlilykla til að komast hjá því að nota músina en það þarf vart að taka fram að þarna í upphafi lágu þeir ekkert fyrir og stóðu því ekki til boða. Ég hefði svo sannarlega gripið þá fegins hendi ef svo hefði verið.

Ég segi þessa sögu til að lýsa viðhorfi mínu til tækninnar sem hefur í meginatriðum verið óbreytt allan þennan tíma. Ég ber enga ótæpilega virðingu fyrir henni. Mér finnst hún oft alveg ágæt og allt í lagi með það en ég hef mjög oft saknað þess að fólk í kringum mig hlustaði meira og væri sér meðvitaðra um breytingarnar sem tæknin óhjákvæmilega hlýtur að leiða af sér.

Mér hefur misboðið þessi ótæpilega virðing mannkynsins fyrir endalaust hraðri tækniþróun án þess nokkurn tíma að velta fyrir sér hvort að um sé að ræða „framþróun“ eða hvort mögulega sé um að ræða eitthvað allt annað – eyðileggingarafl kannski? Gæti það átt við í einhverjum tilfellum?

Ein breyting man ég þó að mér fannst „stórkostleg“ og ætla að deila henni með ykkur hér – Google.

Ég hóf nám í Viðskiptaháskólanum á Bifröst árið 1999 og þá var internetið komið til sögunnar. Ég þurfti að berjast fyrir því að fá símalínu inn í sumarbústaðinn þar sem ég bjó og fannst það áhugaverður lærdómur í sarpinn á 21. öld. Að það þætti ekki sjálfsagt að hið opinbera á Íslandi skaffaði mér internettengingu í alfararleið hringvegar númer 1 á þessum tíma – en þannig var það ekki – það hafðist þó allt saman fyrir rest og ég fékk tenginguna án persónulegs tilkostnaðar ef ég man rétt.

Og þá að uppgötvun Google. Eitt af því jákvæða sem við gerðum sem nemendur á Bifröst voru svokölluð misserisverkefni – verkefni sem hópur nemenda vann að saman í tvær vikur í lok hverrar annar og endaði svo á að standa skil á fyrir framan hóp sem samanstóð af kennurum og samnemendum – svokallaðri „málsvörn misserisverkefna“. Þetta var gagnleg og skemmtileg vinna og í einum þessara hópa kynntist ég töfrum Google í fyrsta skipti.

Vorið 2001 vorum við, misserishópur á Bifröst, að gera litla athugun á því hvort það gæti mögulega verið þess virði að veiða sæbjúgu á Íslandi fyrir kínverskan markað. Internetið lá fyrir fótum okkar með allar sínar upplýsingar en það virtist óvinnandi vegur að ná nokkru vitrænu út úr því. Maður sá bara fyrir sér ofgnótt upplýsinga án þess að það nýttist manni neitt. Þá var okkur bent á að prófa þetta forrit, Google. Og viti menn – það kom okkur strax á sporið. Rétta sporið meira að segja!

Það sem okkur fýsti svo mjög að vita var hvort sú tegund af sæbjúga sem veiddist við Íslandsstrendur væri möguleika einhvers virði fyrir kínamarkað. Hvort að við gætum komist í einhverjar upplýsingar sem færðu okkur nær því að vita það. Og það var það sem Google færði okkur. Kom okkur á slóðir rannsakanda í Kanada sem hafði rannsakað þessa tegund sem veiddist hér og ég einfaldlega skrifaði honum til að fá upplýsingar frá honum frá fyrstu hendi. Hann svaraði um hæl og í framhaldi gerði hann sér lítið fyrir og birti tölvupóstinn í sérriti sem gefið var út í Kanada um „Cucumaria frondosa“ (sæbjúgu) og það átti eftir að verða til þess að við fengum frekari fyrirspurnir um þessa litlu rannsókn okkar frá aðilum erlendis og  hér heima, löngu eftir að við vorum hættar í skólanum. 

Ég man hvað mér fannst þetta stórkostlegt og hvað ég heillaðist gjörsamlega af þessari nýju tækni sem maður upp frá því notaði ótæpilega og er nú orðið að íslenskri sögn yfir leit á internetinu „að gúggla“. Á þeim tíma sem liðinn er hefur þessi leitarvél orðið, eins og annað á netinu, Mammoni að bráð.

Á Bifröst á þessum árum var gerð sú krafa að allir sem sóttu nám í skólanum þurftu að vera með fartölvu. Ég, í mínum innbyggða mótþróa, komst þó upp með að vera án þess fyrsta árið mitt í skólanum í frumgreinadeildinni. Mér finnst það merkilegt í dag að hafa fengið þennan samanburð. Annars vegar að nota penna og blað til að glósa og svara prófum og hins vegar að vera með þetta tæki – vélina – tölvuna sem hluta af mér og nota hana til allra hluta. Mér fannst jafnvel á þessum tíma afturför að nota tölvuna. Í prófum þýddi það miklu meira blaður. Óhjákvæmilega. Ég tók líka mjög vel eftir því að skrifa á tölvuna virkaði allt öðruvísi á minnið en að skrifa með penna. Við erum að tala um gjörólika virkni á heilastarfsemina. Að nota penna verður til þess að maður man og maður sorterar og greinir. Með fingurna á lyklaborðinu þá gerirðu það ekki með sama hætti.

Á Bifröst tóku nemendur upp samskiptaforrit til að eiga samskipti sín í milli. Mig minnir að það hafi heitið ICQ. Það var merkilegt að horfa á hópa nemenda sitja saman í hring og tala saman í gegnum samskiptaforrit – því þau gerðu það miklu fremur en að tala saman beint. Ég skildi þetta aldrei og fór aldrei inn á þetta fyrirbæri. Mér fannst þarna þegar mjög áhugavert að horfa á hvernig tæknin var að hafa grundvallaráhrif til hins verra á samskipti fólks. Hugsið ykkur – en við vorum augljóslega rétt að byrja. Ég útskrifaðist með diplomagráðu í viðskiptafræði frá Bifröst árið 2002. Við vorum vissulega komin með farsíma – meira að segja dóttir mín sem var 9 ára þegar ég hóf nám í frumgreinadeild – orðin 12 ára þegar ég útskrifaðist. En það voru enn takkasímar.

Síðan þetta var hefur mikið vatn runnið til sjávar og um það mun ég fjalla í næstu grein.