Val um visku eða heimsku

Horfði á „Smartest guys in the room“ í gær í samhengi við nám mitt í viðskiptafræði. Kvikmynd um það sem gerðist í þessu musteri Mammons ENRON í upphafi þessarar aldar.

Áreiðanlega séð hana áður, man það satt að segja ekki, lýsingin á upphafningu græðginnar er alltaf söm, hvort heldur á Íslandi, Bandaríkjunum eða Grikklandi til forna. Botnlaus, mannskemmandi og vond. Eyðileggjandi afl eins og við Íslendingar þekkjum svo vel.

Varð ekki reið í þetta skiptið. Miklu fremur sorgmædd. Sorgmædd yfir upphafningu heimskunnar. Að við nútímamenn á þessari litlu eyju skulum hafa kosið að ganga þessu afli á hönd. Skulum ekki enn átta okkur á því að við þurfum að beygja af leið.

Pólitíkin okkar á ekki að snúast um karla - hún á að snúast um okkur. Líf karla, kvenna og barna. Að búa til umhverfi sem tryggir okkur góðar aðstæður, gott samfélag til að búa í. Ísland á 21. öld til þessa hefur ekki verið gott samfélag að búa í.

Mælikvarðinn á gæði samfélags er maðurinn sjálfur. Samfélag vantrausts er ekki samfélag vellíðunar. Miklu fremur samfélag vanlíðunar. Mátti skynja það skýrt í þáttunum „Baráttan um Bessastaði“. Frambjóðendurnir, flestir, sem þar voru á sviðinu skynjuðu þetta. Skynjuðu það að almenningi á Íslandi leið ekki vel. Við eigum að geta sagt okkur það sjálf. Vantraust þýðir að fólki líður ekki vel. Fólki sem líður vel treystir.

Við stöndum frammi fyrir kosningum þar sem ákvörðun verður tekin um hvert við ætlum að fara næstu fjögur árin. Þær kosningar skipta gríðarlega miklu máli. Við getum valið leið viskunnar í stað heimskunnar.

Því gladdi það mig að sjá yfirlýsingu Guðna Ágústssonar á forsíðu Fréttablaðsins í gær. Verð að játa um leið að mér var skemmt að sjá framsetninguna. Framsetningu sem lýsir sér þannig að það er sem Guð hafi talað. Ef að karlarnir verða að leika Guði og það er okkur nauðsynlegt að leyfa þeim það þar sem við erum í stórum stíl hætt að trúa á hann á himnum verður svo að vera. Ef þeir hafa vit á að leiða okkur í átt til visku get ég fyrirgefið þeim það.

Sannleikurinn er mun betri vegvísir en lygin. Það mætti vera okkar fyrsta vers. Að gangast sannleikanum á hönd og hætta að ljúga.

Lygin birtist okkur m.a. í því að við tölum aldrei um það sem gerðist í hruninu. Tölum aldrei um það sem raunverulega gerðist hjá hverjum og einum einstaklingi. Gæti verið ágæt opnun í samhengi við framboð Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar til forystu í Framsóknarflokknum að birta höfuðstól láns míns opinberlega. Fyrir og eftir hrun.

Almenningur á Íslandi, (kjósendur sem hafa kosið að gera Samfylkinguna að eina sökudólg hrunsins) gæti þá séð samhengi hlutanna skýrt. Annars vegar hvað gerðist hjá „hinum venjulega manni“ við hrun íslensku krónunnar og hagkerfisins á haustmánuðum 2008 og hin hliðin er þá Sigmundur Davíð Gunnlaugsson eigendamegin á þessu reikningsdæmi.

Við Sigmundur Davíð erum bæði Framsóknarbörn. Faðir Sigmundur Davíðs var þingmaður Framsóknarflokksins í Vestfjarðakjördæmi, kjördæminu þar sem pabbi minn og bræður hans kusu flokkinn alla tíð. Stöðumynd af eignum og skuldum okkar sem einstaklinga fyrir og eftir hrun gæti gefið upplýsandi mynd af því sem raunverulega gerðist hér. Í samfélagi þar sem almenningur var notaður sem tilraunadýr í leik strákanna að gjaldmiðlinum.

Að síðustu kemur upp í hugann minning úr æsku sem lýsir ágætlega því sem mér liggur á hjarta. Undirskriftarlisti gekk í sveitinni til stuðnings starfandi lækni sem oft hafði orðið uppvís að því ítrekað að vera undir áhrifum áfengis við embættisstörf sín. Margir voru til í að skrifa undir. Það þarf vart að taka fram að viðkomandi læknir var karlkyns. Sveitungum mínum fannst fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt að sýna honum stuðning til að halda embætti.

Eimir eftir af þessum hugsunarhætti enn?

Kona í heimi karla

Þeim fannst gott að geta leitað til mín. Voru hvergi öruggari. Hringdu alltaf í mig þegar mikið lá við. Og þó ekki lægi mikið við. Bara þegar þeir þurftu á þjónustu að halda, því ég var þeirra. Var þjónn þeirra. Þeir vissu það. Þekktu það og vildu hvergi annars staðar vera. Ég var sú sem þeir vissu að vakti yfir hag þeirra og gerði allt til að svara þörfum þeirra.  

Var síðust til að fá farsíma. Sat heima klukkutímum saman um helgar - taldi það ekki eftir mér. Oftar en einu sinni og oftar en tvisvar. Fannst gaman að gefa - gerði það með gleði.  

Síðust til að fá stjórnunarstöðu. Fékk hana ekki fyrr en rétt áður en ég hætti. Strákarnir komu og höfðu enga þekkingu, ekki á bransanum, ekki á viðskiptunum. Stundum með gráður, stundum ekki. Fóru beint í stjórnunarstöður - fengu miklu hærri laun. Ekki bara 10% eða 15% eða hvað það nú er, miklu, miklu hærri. Félagar mínir hinum megin við hafið skyldu þetta ekki og ræddu þetta við mig. Af hverju var þeim alltaf gert að fara í söluheimsóknir með strákum sem ekkert vissu um viðskiptin? Um bransann? Ég sagði þeim að svona væri þetta á Íslandi.  

Ég gaf, gaf og gaf. Þar til ekkert var eftir. Ekkert nema skelin. Þegar ég leitaði til þeirra seinna eftir hjálp, var svarið „ég veit ekki hvernig þú ert á staðnum“ eða hvernig sem það var nú orðað. Veit ekki hvort kjaftasagan hafði náð þangað eða hvort þetta var bara eðlislægt vantraust til kvenna. Mun líklega aldrei vita það.  

Lygin er kröftug. Árangursríkari en flest. Þarft ekki annað en koma henni af stað og hún vinnur verkið sjálf eftir það. Við ættum að þekkja það í nútímanum sem notum hana ítrekað og leyfum henni að eiga sviðið.  

Kom að því að ég vildi ekki bara gefa. Vildi líka fá. Fá stöðu. Fá að stjórna. Gerði það alltaf hvort eð var. Vildi fá það viðurkennt. Í raunveruleikanum. Það stóð ekki til boða. Þeir lögðu mikið á sig til að koma í veg fyrir það. Merkilega mikið raunar.  

Í háskólanum þar sem sökudólgaábendingin tók sig upp um tíma fékk ég að heyra frá karlkyns vini mínum að ég ætti að læra af þessu þegar hópur hans neitaði mér um aðgang. Ég hafði aldrei unnið með honum. Hann hafði enga reynslu af því að vinna með mér í hóp en var þess umkominn að segja að ég mætti ekki vera sú sem ég er. Að lækka rostann í konu er viðurkennt. Það ekki bara má – það á.  

Lærði að lifa með þessu. Lærði að lifa með því að fá metnaði mínum ekki svarað. Var sárt, rosalega sárt, en staðreynd sem hægt var að lifa með. Lifa dáin. Það gerum við margar.   

Þeir gerðu mig næstum gjaldþrota. Nokkur ár fóru í baráttu við kerfið um að ég ein bæri ekki ábyrgð á því sem gerðist í hruninu. Fyrir heppni sem byggir á vinnu annarra vannst sigur í þeim slag. Enginn hefur minnsta áhuga á að vita nokkuð um hvað gerðist.  

Ég má ekki tala um karla sem hóp. Má ekki nota orðið karlar í niðrandi samhengi. Karlar máttu taka frá mér lífið, lífsgleðina. Máttu nýta mig þar til ekkert var eftir af mér og henda mér svo út á berangurinn. Það er í lagi. Að konur geri kröfur um annað en þjónkun og þjónustu við karla er fáheyrð frekja.  

Af því að karlar eru Guðir og konur þjónar þeirra. Ef slagur verður milli karls og konu er karlinn fórnarlamb og konan sökudólgur.  

Þennan jarðveg höfum við búið til og nærum og gefum súrefni alla daga.  

Karlar njóta ástar. 

Ást til kvenna er skilyrt.   

Ertu til í að veita mér umburðarlyndi?

Forsetinn gerði mikilvægi umburðarlyndisins að stefi ræðu sinnar í gær. Vel við hæfi á þessum degi gleðinnar. Hef oft gert grein fyrir að ég elska þennan dag, Gleðigöngudaginn. Minn uppáhaldsdagur í íslensku samfélagi frá því hann var tekinn upp. Dagur gleðinnar.  

Var þó fjarri góðu gamni í gær þar sem skyldan kallaði. Skyldan sem í dag gengur út á að berjast fyrir gleðinni í eigin lífi. Þaðan koma hugrenningar mínar í þennan pistil dagsins. 

Hvernig væri að leyfa ástríðufullum konum með skoðanir að vera til? Hvernig væri að skoða að veita þeim umburðarlyndi?  

Hafið þið verið „tekin á teppið“ sem viðskiptavinir fyrir að hafa skoðun á því sem ykkur er boðið upp á?
Ég hef það.  

Hefur verið reynt að banna ykkur að skrifa eigin hugleiðingar og birta þær?
Ég hef það.  

Hefur ykkur verið neitað um skólagöngu í háskóla og gert að fara í undirbúningsdeild með stúdentspróf og 11 ára starfsreynslu sem lykilmanneskja í alþjóðastarfsumhverfi á grundvelli geðþótta fjölskylduhöfuðs, föður?
Ég hef það 

Hefur verið sóst eftir ykkur í starf og fengin til þess ráðningarstofa en ykkur ekki boðið neitt annað en starfið? Hvorki laun eða skilgreindur starfstitill?
Ég hef það.  

Hafið þið orðið fyrir árásum yfirmanns ykkar í vinnunni ítrekað – ekki fyrir að sinna ekki störfum ykkar – heldur fyrir að vera sú sem þið eruð?
Ég hef það. 

Hafið þið verið gerð ábyrg fyrir skoðun almennings á stjórnmálaflokki fyrir það eitt að vera stuðningsmenn hans og láta það óspart í ljósi opinberlega?
Ég hef það.  

Hefur verið ráðist á sjálf ykkar ítrekað með árásargirnina eina að vopni aftur og aftur og aftur? Gefið í skyn með fínlegum hætti hvar sem þið komið, hvar sem þið birtist að sjálf þitt sé ekki í lagi? Ástríðufullt. Hrifnæmt. Opið. Áhugasamt um lífið og tilveruna. 

Ég hef það og þannig er það. Þykir sjálfsagt og í lagi að hæðast með fínlegum hætti að sjálfi mínu þegar það sýnir innblástur. 

Ég hef upplifað allt þetta og miklu meira til. Ég er ástríðufull kona með skoðanir. Hafði líka einu sinni metnað. Búið að drepa hann fyrir löngu. Nú langar mig bara að fá að vera til. Neita því að vera fórnarlamb.  

Á Dale Carnegie námskeiði fyrir 13 árum grét ég þegar námskeiðshaldarinn gerði mikilvægi eldmóðsins að umtalsefni. Skil núna hvers vegna. Ég grét vegna þess að þessi sami eldmóður hafði alltaf unnið gegn mér. Óhlýðni mín var bannhelg. Og það hefur ekki batnað á þessari öld. Aðeins versnað. Nú þykir í lagi að hæðast að og brjóta niður konur með metnað og ástríður hægri, vinstri og við erum öll stolt þátttakendur í þeim leik.  

Kona má ekki sýna tilfinningar. Má ekki sýna hvatvísi. Kona á að vera kurteis. Sýni karlinum undirgefni og föðurnum aðdáun. Þannig á það að vera og það finnst okkur konum líka.  

Ég krefst þess að fá að vera til. Og fá að vera sú sem ég er. Ástríðufull. Hrifnæm. Opin. Og áhugasöm um lífið og tilveruna.  

Ertu til í að veita mér umburðarlyndi?     

Hið fagra og hið góða

...gerði Guðni Jóhannesson, nýr forseti íslenska lýðveldisins, að umræðuefni í ræðu sinni gær. Hann sagði að við þyrftum að muna hið fagra og hið góða, og hann valdi lag sem sagði m.a. „lokaðu ekki sálina inni“.

Fékk gæsahúð og fór næstum því að gráta. Svo glöð – svo glöð að við séum komin með nýjan forseta sem ber okkur þessi skilaboð á fyrsta degi – betri skilaboð get ég ekki hugsað mér. Trúi því staðfastlega að við getum nú öll snúið okkur að því að verða heil aftur. Heil eftir sundrung síðustu áratuga.

Þennan morgunn mælist Hillary Clinton með gott forskot á Donald Trump. Skilaboð hennar eru í sömu átt og Guðna, „Sameinuð stöndum vér...“ sundruð föllum vér vitum við að kemur á eftir. Orð hennar hafa merkingu – merkingu sem við þekkjum svo vel. Skilaboð sem bera í sér kærleika í stað kröfu um hlýðni.

Tungumálið öðlast merkingu á ný með þessum tveimur manneskjum. Manneskjum sem eru þess vel meðvitaðar að þær eru manneskjur og ekkert annað. Manneskjur eins og við hin. Ófullkomnar og allskonar. Með ólíka sögu að baki, sögu tækifæra, áfalla, gleði og sorgar, sögu sem hefur gert okkur að þeim manneskjum sem við erum.

Kannski geta stjörnunar skýrt þennan viðsnúning sem ég upplifi að sé að rísa þessa dagana. Veit það ekki. Veit bara að það er gott að fá vonina aftur. Gott að fá tungumálið aftur. Gott að fá merkinguna aftur. Heilindi. Er orðið sem lýsir því sem ég hef saknað svo mjög og trúi að verði nú hafið aftur til vegs og virðingar.

Þeir skildu eftir handa okkur skilaboð fyrir 2.500 árum að „hið fagra og hið góða“ væri það eina sem skipti máli. Hef sannfærst um gildi og merkingu þeirra skilaboða. Held það skipti engu máli hverjir það voru sem komu þeim í orð. Hvort þeir hétu Sókrates eða Platon. Held að það sé grundvallarmisskilningur okkar að eyða púðri í að velta því fyrir okkur. Skilboðin ein hafa merkingu.

Hið fagra og hið góða er það eina sem skiptir máli í því verkefni að vera manneskja.

Alger yfirráð?

„Mundu að glasið er hálffullt en ekki hálftómt sagði framkvæmdastjórinn þegar hann kvaddi mig fyrir 17 árum síðan, daginn sem þessi mynd var tekin.“ Undir niðri skynjaði ég reiðina – reiðina yfir því að ég hafði ekki orðið að vilja hans.  

Ég var uppfull af gleði þennan dag, ólýsanlegri gleði. Gleði yfir ástúðinni sem umvafði mig. Þakklætinu og væntumþykjunni sem streymdi frá hverju korti, hverri gjöf, hverri kveðju. Frá viðskiptavinum hér heima og samstarfsaðilum út um allan heim.  

Verður hugsað til þessara orða nú þegar þjáningin hefur fengið tilgang. Um leið og tilgangurinn varð ljós fauk þjáningin. Gleðin kom í staðinn.  

Þessi orð heyrast oft. Mundu að glasið er hálffullt en ekki hálftómt. Ein af mörgum klisjum Guðsins sem krefst skilyrðislausrar hlýðni. Tiltekinnar hegðunar. Hugsuninni er afneitað. Algjörlega. Hún er bannhelg. 

Okkur er bannað að líða illa. Harðbannað. Það er hluti stjórnunarinnar. Kjarni hennar. Þeim er útskúfað sem líður illa.  

Við eigum að vera jákvæð.
Megum ekki vera neikvæð. 

Við eigum að vera bjartsýn.
Megum ekki vera svartsýn. 

Eigum að vera til friðs.
Megum ekki vera til ófriðs. 

Við eigum að hlýða. 
Megum ekki vera óhlýðin. 

Okkur er umbunað fyrir hlýðni
Refsað fyrir óhlýðni 

„Strengjabrúður sem gera ekkert annað en bregðast við. Þetta er hinn raunverulegi sigur kerfisins“ ...segir Hanna Arendt um það sem gerðist í fangabúðunum í verki sínu um Alger yfirráð frá árinu 1951 í þýðingu Ólafar Emblu Eyjólfsdóttur í bókinni: Af ást til heimsins í ritstjórn Sigríðar Þorgeirsdóttur, bls. 191.

PS 

Biðst velvirðingar á því að birta þessa mynd í tíma og ótíma en hún er nauðsynleg. Nauðsynlegt hjálpargagn til að gera grein fyrir raunveruleikanum. Krefjast raunveruleikans.     

Stepford wives fyrirmyndin?

Konurnar í Stepford eru alltaf jákvæðar. Vel til hafðar og fallegar. Heimili þeirra eru fullkomin eins og þær sjálfar og allt er eins og það á að vera... nema... þær eru ekki til.

Sjálf þeirra eru ekki til. Þær hafa enga skoðun. Engar tilfinningar. Fullkomnar strengjabrúður. Konurnar í Stepford eru vélmenni. 

Sá þessa bíómynd í Kvennó og hún hafði sterk áhrif á mig. Sá hana aftur í nýrri gerðinni en áhrifin minni. Myndin hefur svo sótt á mig ítrekað síðustu ár, og holdgerðist í bresku heimildamyndinni um Japan á RÚV á dögunum. 

Þar voru karlarnir búnir að „göfga“ (meining orðsins hér komin frá Nietszhe en síðar notuð í sem undirstaða í kenningum Freuds) kynhvötina svo mjög að það dugði þeim vel að eiga kærustur í símanum. Þær kærustur voru alveg eins og þeir vildu hafa þær. Rifust aldrei við þá, andmæltu þeim aldrei, voru í alla staði fullkomnar. Ekki var hægt að greina neinn söknuð eftir því að kynhvötinni væri svalað í raunheimi. Sýndarveruleikinn fullkomnaður. 

Áhrifin augljós. Japönum fækkar. Kynslóðirnar sem hafa „göfgað“ sig svo mjög að þær lifa góðu lífi fram undir og yfir 100 ára aldur, endurnýjun langt því frá að viðhalda stofnstærð. Lýsir sér í því að margir hinna yngri kjósa að eignast ekki börn. Eðlileg afleiðing þess að karlarnir eru orðnir náttúrulausir og alsælir með sín vélmenni. 

Konurnar eru ekki alls kostar ánægðar með þetta að heyra, þeirra kynhvöt virðist lifa, en ekki tilbúnar að fórna sjálfi sínu og gerast strengjabrúður og þar stendur hnífurinn í kúnni.

Í þessu samfélagi mátti greina dugnað sem helsta drifkraftinn. Dugnaðurinn hafði leitt það að af sér að karlarnir komu manni fyrir sjónir sem fullkomnar strengjabrúður. Strengjabrúður samfélagsins. Fullkomlega sjálfhverfir – alsælir með sjálfum sér og símanum sínum. Það glittaði í eitthvað líf í sjálfi kvennanna. Það var eitthvað líf eftir þar. 

Er þetta fyrirmyndin? Það eina sem eftir er að holdgera kærustuna í símanum í gervi kvenlíkama sem hagar sér í kynlífi eins og þær gera í síðari gerð Stepford Wives? Þar stynja þær reglulega og hrópa upp hvatningaryrði til karlsins um hvað hann sé stórkostlegur. 

Hvað köllum við þessa þróun? Viljum við að hún raungerist og fari víðar en til Japan? Á fyrir körlum í Bandaríkjunum og á Íslandi að fullnægja kynhvötinni með vélmennum? Hvað með konurnar? Eiga þær eftir að týna sjálfi sínu til fulls í sýndarveruleikanum? Á fyrir okkur að liggja að verða fullkomnar strengjabrúður? Eins og konurnar í Stepford Wives? Jákvæðar. Vel til hafðar, með fullkomin heimili, sálarlausar?

Horfi á samfélagið mitt sem á mörgum sviðum nálgast samfélag frummanna sem Freud gerir grein fyrir í ritgerð sinni um Tótem og tabú. Ritgerðin sú skýrir margt sem ég skildi ekki áður svo sem eins og djúpstæðan ótta kvenna gagnvart körlum, djúpstæða þörf okkar allra fyrir sterka föðurímynd, og nú nýjustu birtingarmyndina - grófa árásargirni ungra karla gagnvart konum í stjórnunarhlutverki. 

Allt þetta og miklu meira til er að finna í skrifum Sigmund Freud. Það er ekki nema von að manninum sé hafnað. Ekki við öðru að búast í landi sem hefur gert Viðskiptafræðina að Guði sínum. Viðskiptafræðina sem á sér skýra fyrirmynd í Tótemguðinum og er dýrkaður sem slíkur á Íslandi og í Bandaríkjunum og víðar.  Breski heimildaþátturinn frá Japan lýsir vel hvert stefnir. Ætlum við þangað? Til Stepford? 

Hvort ætli áherslan sé á hegðunina eða hugsunina í Stepford?  

Farg lyginnar

Svona viljum við hafa það...
- ekkert vesen
- og allt í góðu lagi...

Sungu þau í áramótaskaupi gærkvöldsins frá árinu 2006.

Charles Darwin krafðist þess gagnstæða í bíómyndinni sem sýnd var á eftir. Hann krafðist þess að fá að tjá sig um sorg sína. Krafðist þess! Ruddi upp hurðum og gafst ekki upp. Því hann vissi hvað var að veði. Sál hans var að veði. Líf hans var að veði. Hann varð að fá að tala um fargið sem á honum hvíldi til að ná heilbrigði á ný.

Hversu þakklát getum við mannkynið ekki verið fyrir þá kröfu hans?
Kröfu Charles Darwin að fá að vera hann sjálfur?
Kröfu hans að fá að vera manneskja?

Hvernig samfélagi lýsir textinn sem sunginn var í áramótaskaupinu árið 2006?
Samfélag þar sem er „ekkert vesen“ og „allt í góðu lagi“?
Hvernig samfélag er það?
Hvernig er samfélagið okkar í dag árið 2016?
Hefur ofangreint slagorð breyst?
Eða er það kannski enn „ekkert vesen“ og „allt í góðu lagi“?
Er það dæmi um samfélag þar sem við megum vera manneskjur?

Megum við vera manneskjur?