Sovétríkin og ég

Ég var ung þegar ég ákvað að viðskipti yrði atvinnugreinin sem ég myndi helga krafta mína. Ég hafði þessa sterku taug sem krafðist þess að finna tilgang í því sem ég var að gera og hún rak mig lengi vel áfram í leitinni að hinni einu réttu atvinnugrein sem hentaði mér.

Ég var 25 ára þegar fyrsta starfið af slíku tagi rak á fjörur mínar – starf þar sem ég var bókstaflega með puttann á púlsinum – að mér fannst. Þetta var starf hjá Sölustofnun lagmetis sem síðar átti eftir að verða Sölusamtök lagmetis.

Ég elskaði þetta starf frá fyrsta degi og allt til síðasta dags og má mikið vera ef mér finnst það ekki enn skemmtilegasta starfið sem ég hef sinnt um ævina.

Þarna sá ég um útflutning lagmetisframleiðenda út um allan heim. Ég stýrði útflutningnum – tók við pöntunum frá erlendum kaupendum – sem voru í Frakklandi, Þýskalandi, Ítalíu, Belgíu, Danmörku, Bandaríkjunum, Kanada, Taiwan og fleiri löndum – skipulagði með framleiðendum hvenær þeir næðu að skipa út og sá um alla þætti sem að þessum hluta sneri. Þ.e. að taka við pöntunum og koma fullframleiddri vöru í hendur kaupenda út í heimi.

Þess utan sá ég um að skipuleggja afskipanir  heilu skipanna sem leigð voru til að sigla ströndina og taka framleidda vöru upp í samninga við Sovétríkin og sigla með til hafnar þar – Murmansk eða Arkhangelsk.

Hjá Sölusamtökunum átti ég samstarf við ótal íslenska framleiðendur: K. Jónsson á Akureyri, Norðurstjörnuna í Hafnarfirði, Arctic á Akranesi (síðar Ís-Arctic), Egilssíld á Siglufirði, Pólstjörnuna á Dalvík, HIK á Húsavík, KASK á Hornafirði, ORA í Kópavogi, Niðursuðuverksmiðjuna á Ísafirði, Sigurð Ágústsson og Noru í Stykkishólmi, Lifrarsamlagið í Vestmannaeyjum og nú er ég áreiðanlega að gleyma einhverjum – jafnvel fleiri en einum.

Þetta var starf sem krafðist mikilla samskipta – samskipta við framleiðendur – samskipta við erlenda kaupendur – samskipta við skipafélög og flugfélög – já, endalausra samskipta við alls konar fólk í hinum ýmsu löndum. Það hentaði mér vel. Óskaplega vel. Það var fjör og það var handagangur í öskjunni alla daga.

Varan sem við vorum að selja var niðurlagður grásleppuhrognakavíar – langmest til Frakklands, Þýskalands, Belgíu og Ítalíu, niðursoðin rækja – langmest til Þýskalands en eitthvað af henni var soðið niður ferskt og selt til Frakklands. Síld, niðursoðin og niðurlögð – auðvitað fór langmest af henni til Sovétríkjanna – en líka til Bandaríkjanna og eitthvað smávegis fór til Evrópulanda en Íslendingar gerðu meira af því að selja Evrópumönnum hráefnið á þessum tíma og láta þá um framleiða vöruna í sósur á neytendamarkað, enda tollar fyrirstaða. (Sömu tollar væntanlega enn fyrirstaða – ekki viss um að tollar á fiskafurðir af þessari tegund hafi breyst þrátt fyrir EES samninginn). Sama átti við um þorsklifrina á þessum tíma. Það gekk brösuglega að ná að selja hana í lokuðum dósum á neytendamarkað – en mér skilst að við séum að því í miklu magni í dag. Við gerðum þó alltaf eitthvað af því þarna en ekkert á við það sem síðar varð.

Stærsti kaupandinn á grásleppuhrognakavíar var Delpierre í Frakklandi sem síðar átti eftir að verða keypt af Íslendingum, Aldi í Þýskalandi að niðursoðinni rækju í gámavís í hverri viku og svo Sovétmarkaðurinn fyrir síld, en íslenska ríkið gerði vöruskiptasamninga við Sovétríkin í fjölda ára þar sem framleiðsla á niðurlagðri síld var ein útflutningsvaranna.

Það var uppáhaldið mitt að sjá um afskipanir upp í þessa samninga. Að hafa yfir að ráða heilu skipi sem kom við á höfnum hringinn í kringum landið til að taka vörur og sigldi svo út og framleiðendur fengu greitt að fullu eftir 10 daga. Verðið var ekki markaðsverð heldur verð sem ríkin tvö, Sovétríkin og Ísland, höfðu komið sér saman um og framleiðendur framleiddu iðulega umframmagn sem allt fékkst að fullu greitt.

Framleiðendurnir upp í þessa samninga við sovéska ríkið vissu fyrirfram hvað þeir máttu framleiða mikið magn. Þeir höfðu fullan fyrirsjáanleika um hvað þeir þurftu að framleiða fyrir þennan markað árlega. Þið getið rétt ímyndað ykkur hvers konar forréttindi það voru.

Enda fór það svo að þegar Sovétríkin hrundu þá hrundi þessi framleiðsla á Íslandi þar með. Lagmetisiðnaðurinn á Íslandi lagðist nánast allur af í kjölfar þeirra hamfara. Eftir stóð ORA í Kópavogi, sem enn starfar, og auðvitað standa fyrirtæki á þeim grunni sem þessi fyrirtæki voru fyrir. K. Jónsson t.d. fór inn í Samherja og þannig má örugglega rekja sögu fleiri.

Af hverju er ég að segja þessa sögu hér? Af því að mig langar til þess. Af því að þetta starf er hluti af minni sögu sem mig langar til að draga fram í dagsljósið og það er ekkert nema gaman að draga heila atvinnugrein fram í dagsljósið í leiðinni. Lagmetisiðnaðurinn er ekki svipur hjá sjón í dag – nema ef framleiðsla á niðursoðinni lifur hafi náð því umfangi að hægt sé að bera saman við verðmæti lagmetis þessara ára – hef satt að segja ekki hugmynd um það – en væri gaman að vita.

Er einhver framleiðsla á grásleppuhrognakavíar í landinu enn? Ég játa að ég hreinlega veit það ekki. Hvað með niðurlagða síld? Erum við að framleiða einhverja niðurlagða síld til útflutnings í dag? Ég veit það ekki heldur. Áreiðanlega ekki niðursoðna rækju – ég er nokkuð örugg á því að sú framleiðsla hefur alfarið lagst af.

Sovétríkin liðu undir lok á jóladag 1991. Síðasti samingurinn við Sovétríkin var gerður árið 1989 og hann gilti út árið 1990. Það kom í ljós að þessi viðskipti Íslands og Sovétríkjanna höfðu átt sér stað á fullkomlega pólitískum forsendum. Þegar sovéska ríkið var ekki lengur til voru viðskiptatengslin engin og Íslendingar þurftu að hefja sölustarfið frá grunni.

Sölusamtök lagmetis lögðust af vorið 1992 og Íslenskt marfang hóf starfsemi og tók við viðskiptasamböndunum.

Mér var, eins og öðrum starfsmönnum, sagt upp þegar ljóst varð að ekki væri grundvöllur fyrir starfsemi samtakanna lengur. Mér var ekki boðið starf hjá Íslensku Marfangi fyrr en 1 mánuður var eftir af uppsagnarfrestinum og þá var það orðið of seint. Ég var einstæð móðir, hafði fyrir barni að sjá og fjárhagslegt öryggi var mikilvægara en flest annað.

Strax þarna, vorið 1992, kom í ljós að í mínu fari voru þættir sem íslenskir karlmenn í atvinnulífinu áttu í erfiðleikum með að þola. Ég var ekki nógu meðvirk, ekki nógu hlýðin eða til í að spila með. Ekki nógu meðfærileg. Of opin um það sem á gekk í kringum mig.

Ráðgjafarnir tveir sem höfðu með að gera tilfærslu Sölusamtanna í Íslenskt Marfang áttu erfitt með þessa óstýrilátu ungu konu og svo fór að ég fór til Akureyrar, þangað sem Kristján Jónsson hafði ráðið mig til starfa fyrir K. Jónsson, sem aldeilis átti eftir að verða þúfa sem velti þungu hlassi … en um það ætla ég að skrifa í næstu grein.

Grunnur að skoðunum mínum um Evrópusambandsaðild

Í nóvember síðastliðnum skrifaði ég sögulegar greinar um starfsferil minn. Ég hafði mikla þörf fyrir að skrifa þær og þær runnu frá mér. Síðan eru liðnir margir mánuðir og þær liggja enn bara hér í tölvunni hjá mér óbirtar. 

Nú þegar Alþingi Íslendinga hefur samþykkt að halda þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst næstkomandi um hvort íslenska ríkið skuli ganga til aðildarviðræðna við Evrópusambandið eða ekki finnst mér kominn rétti tímapunkturinn til að birta þessar greinar. Enn sem komið er eru þær bara tvær en þær eiga eftir að verða fleiri og kannski á ég eftir að finna til gamalt efni og færa í nýjan búning til birtingar. 

Ástæðan er að mér finnst skipta máli að gera grein fyrir á hverju skoðanir mínar byggja í þessu máli. Það er svo að ég hef mikla reynslu af viðskiptum Íslendinga við aðrar þjóðir og það er undirliggjandi skoðunum mínum. Ég eins og aðrir aðildarsinnar hef þurft að sitja undir því að ég haldi að allt sem að er í íslensku efnahagslífi muni umbreytast til hins betra við inngöngu Íslands í Evrópusambandið - það er ekki svo. Aðild Íslendinga að Evrópusambandinu er engin töfralausn og ég trúi ekki á töfralausnir í efnahagslífi þjóða. 

Ég er hinsvegar eldri en tvævetur og ég hef lifað í íslensku umhverfi í bráðum 63 ár. Það styttist í að það verði fjörutíu ár síðan ég hóf ferilinn í alþjóðlegum samskiptum við aðrar þjóðir. Það þýðir að skoðanir mínar í þessu efni byggja á reynslu. Reynslu sem ég ætla að gera nokkra grein fyrir hér. 

Dagatal leikskólastarfsmannsins

Það er mikið talað um álag á leikskólastarfsmönnum í umræðunni. Þeir eru að sligast undan álagi unnvörpum og veikindaforföll þeirra eru 8%. 

Fram kemur í skýrslunni "Brúum umönnunarbilið" sem tekin var saman í Desember 2025 að fjöldi barna er að meðaltali 4 á starfsmann leikskóla á Íslandi á sama tíma og þau eru 5 í Noregi og 6 í Danmörku og Svíþjóð. (sjá hér bls. 26: https://www.stjornarradid.is/library/01--Frettatengt---myndir-og-skrar/FOR/Fylgiskjol-i-frett/Sk%C3%BDrsla%20a%C3%B0ger%C3%B0ah%C3%B3ps%20um%20br%C3%BAun%20um%C3%B6nnunarbilsins.pdf)

Opinberir starfsmenn á Íslandi eru með 30 daga í sumarfrí. Frá því þeir hefja störf á vinnumarkaði 18 ára eða hvað þeir eru gamlir. 30 daga. 

Þeir eru komnir með "styttingu vinnuvikunnar" sem er hægt að útfæra á ýmsa vegu en er t.d. útfærð eins og sést hér með því að gefa frí annan hvern föstudag. Það eru ca. 23 frídagar til viðbótar á ári. (Þar sem opinberir frídagar komu upp á þessum dögum þrisvar, tók ég út einhvern annan dag í staðinn eins og fram kemur þarna 9. apríl í stað 2. apríl, 14. maí í stað 1. maí og 30. des. í stað 25. des.)

Skráningardagar eru ekki opinberir frídagar allra starfsmanna en foreldrum er gert að skrá börn sín fyrirfram ef þeir vilja njóta vistunar fyrir þau þessa daga og greiða fyrir það sérstaklega. Þetta eru dagar þar sem grunnskólabörn eru í fríi og grunnskólakennarar þar af leiðandi í fríi. Þetta eru 7 - 9 dagar á ári eins og sjá má hér: https://reykjavik.is/skraningardagar-i-leikskola

Þá eru 6 starfsdagar í leikskólum á ári. Þá daga er lokað fyrir börnin en væntanlega mæta starfsmenn þá daga til að undirbúa starfið framundan. 

Þetta gera 182 vinnudaga fyrir starfsfólk leikskóla á ári ef starfsdagar og skráningardagar eru ekki taldir með. 

Hvernig ætli fjöldi orlofsdaga þeirra sem nota þessa þjónustu sé?
Hver ætli fjöldi vinnudaga sé hjá þeim á ári?
Hvert ætli álagið sé á þeim? 

Störf innan leikskólans

Störf innan leikskólans eru ekki fyrst og fremst kennsla. Þessum áróðri verður að linna og stjórnmálamenn verða að átta sig á hvað þeir eru að gera með því að taka undir þennan söng. Það mun enda með því að þessar yndislegu stofnanir verða eyðilagðar og stefnir í að það verði helsta framlag starfsmanna þessara stofnana – leikskólakennara og -stjóra. Ef svo heldur fram sem horfir mun þeim takast að eyðileggja þessar stofnanir. Þær verða svo dýrar í rekstri að hvorki sveitarfélög né foreldrar munu hafa efni á að reka þær. Auk þess verður starfið orðið svo leiðinlegt að börnin munu verða afhuga leikskólunum.

Börn á aldrinum eins til sex ára hafa ekkert með hefðbundna „kennslu“ að gera. Það er ekki meginhlutverk þessara stofnana – hefur aldrei verið – og á ekki að vera. Kennsla er auðvitað hluti þess sem gert er en það er ekki meginhlutverk. Leikskólar eru gæslustofnanir. Gæslustofnanir fyrir vinnandi foreldra á meðan þeir sinna störfum sínum utan heimilis. Fyrst og fremst eru leikskólarnir auðvitað gæslustofnanir fyrir konur – mæður – sem þurfa á þessum stuðningi að halda til að geta staðið jafnfætis feðrum á vinnumarkaði.

Þessu blaðri leikskólakennara og -stjóra á Íslandi um að leikskólar séu fyrst og fremst skólar, verður að linna. Börn á aldrinum eins til sex ára hafa ekkert með hefðbundna skólagöngu að gera og það á ekki að gefa því undir fótinn að það sé hlutverk þessara stofnana.

Börn á þessum aldri þurfa fyrst og fremst ást og umhyggju. Og það hafa þessar stofnanir hingað til getað veitt þeim. Ást og umhyggja eiga að vera kjörorð þessara stofnana og á þeim á starf þeirra að byggja.

Að lengja námstíma leikskólakennara í fimm ár leysti engan vanda. Það bjó til vanda. Mikinn vanda. Að sameina leyfisbréf „kennara“ í eitt leysti engan vanda – það bjó til vanda. Mikinn vanda. Að hætta þessu er mikilvægasta skrefið sem núverandi stjórnvöld ættu að stíga og það strax. Að hætta þessari dómadags vitleysu að gefa í skyn að starf kennara í skólum og starf leikskólakennara sé það sama. Svo er ekki og við eigum ekki að láta eins og svo sé. Það býr til mikinn vanda fyrir samfélagið allt og er auk þess tóm della. Leikskólakennarastarfið er annars eðlis – allt annars eðlis og svoleiðis á það að vera. Leikskólinn er allt annars konar stofnun en grunnskólinn og hann á að vera allt annars konar stofnun. Má ég vinsamlegast biðja um að við áttum okkur á því og viðhöldum því.

Leikskólakennarinn hefur það hlutverk að sjá um gæslu barnsins á meðan foreldri þess er úti að vinna. Það er meginhlutverk hans – hefur alltaf verið – og á að vera áfram. Það er gríðarlega mikilvægt að við höldum þessu hlutverki á lofti og leyfum ekki stéttinni að henda þessu hlutverki á haugana.

Ef við leyfum leikskólakennaranum að taka sér það hlutverk að vera fyrst og fremst kennari er þessum stofnunum – leikskólunum – sjálfhætt með tímanum. Það mun enginn hafa áhuga á því að setja barnið sitt á skólabekk meðan það er eins til sex ára. Þroski barnsins er ekki slíkur að hann hafi nokkuð með slíka dvöl að gera. Það er ömurlegt að leikskólakennarar séu búnir að koma því þannig fyrir að þeir vilji ekki kannast við meginhlutverk starfs síns. Ég hef satt að segja ekki í annan tíma orðið vitni að öðru eins.

Að geta þótt það ómerkilegt starf að annast börn, þegar maður hefur valið sér það að ævistarfi, er undarlegt svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Að mega ekki heyra á það minnst að það sé starfið sem þau hafa valið sér – að annast börn og gera það af ást og umhyggju er eitthvað sem ég mun aldrei geta skilið. Ég er glöð að afkomendur mínir skuli ekki lengur þurfa á þessari þjónustu að halda.

Söngurinn um að starfsaðstæður á leikskólum séu ömurlegar, húsnæðið ömurlegt, hávaði sé alla að drepa, o.s.frv., o.s.frv. gerir það að verkum að þetta fólk verður að gera betur grein fyrir hvað það er að tala um. Er það þannig að allir leikskólar á höfuðborgarsvæðinu sem byggðir hafa verið séu ónýtir og er krafan sú að byggðir verði nýir? Strax? Hvernig eiga þær byggingar að vera? Hvað er verið að tala um nákvæmlega?

Myglan sem komið hefur upp í hverju húsnæðinu á fætur öðru upp á síðkastið? Hverju er um að kenna? Getur verið að efnahagshrunið árið 2008 sé þar undirliggjandi? Að viðhaldi bygginga hafi verið slegið á frest þegar ekki var úr neinum peningum að spila? Er þetta mál þess eðlis að það sé sanngjarnt og eðlilegt að leikskólakennarar standi á öskrinu að krefjast úrbóta á þessum þætti strax? Hvernig er hægt að mæta þeim kröfum?

Starfsfólk leikskólanna er með 30 daga sumarfrí frá fyrsta degi. Átján ára ófagmenntaður starfsmaður á leikskóla er kominn með 30 daga sumarfrí. Launin hans, eru þau ekki komin í minnst 585.460 krónur fyrir skatt? Fjögurhundruð og fjörutíu þúsund eftir skatt? Fyrir alls ómenntaða 18 ára starfsmanninn sem er að hefja störf á leikskóla? Hver eru laun fagmenntaða starfsmannsins á sama tíma? Starfsmannsins sem er búinn að leggja á sig fimm ára háskólanám – hver eru launin hans?

Laun á Íslandi eru há í öllum samanburði. Hér er líka dýrt að lifa. Vextir eru háir og húsnæði óviðráðanlega dýrt. En hvernig ætlum við að haga launastiganum? Hvaða laun eru konur almennt með í samfélaginu? Konur sem hafa lagt á sig 3ja eða 5 ára háskólanám og eru með há námslán á bakinu? Hver á launamunurinn að vera?

Á leikskólum borgarinnar eru „tímabundnar ráðningar“ normið. Enginn talar um það. Ekki nokkur maður. Kostnaðarsamar „tímabundnar ráðningar“ þar sem ráðningartíminn er allt niður í þrjá, fjóra mánuði í einu. Svona er þetta af því að það er brot á lögum að auglýsa ekki eftir, og reyna fyrst og fremst að ráða fagmenntaða starfsmenn. Þetta fyrirkomulag er mannanna verk. Og algjörlega augljóst að því er þarft að breyta. Þetta er rándýrt fyrirkomulag og felur í sér mikla starfsmannaveltu. Augljóslega.

Viðvarandi veikindi á leikskólum borgarinnar – í hverju liggja þau? Hvað gerðist í starfsumhverfinu allt í einu sem gerir það svona rosalega ömurlegt? Að starfsmenn liggja veikir heilu misserin?

Má ég biðla til stjórnmálamanna sem ætla að vera í forsvari fyrir borgina næstu fjögur árin að átta sig á að í þessu umhverfi er víða pottur brotinn. Að það er ekki þeirra að gerast eingöngu varðhundar kerfisins sem þau sem voru í stólunum á undan þeim kusu að móta.

Leikskólar eru ekki ómerkilegar stofnanir. Þær eru gríðarlega mikilvægar stofnanir sem stjórnmálamenn þurfa að taka afstöðu til og standa vörð um. Það þurfa þeir að gera án þess að éta upp möntru starfsmannanna um að þessar stofnanir séu til orðnar fyrir þá. Fyrir þá til að geta unnið stuttan vinnutíma fáeina tíma á dag fáeina daga á ári.

Þetta eru stofnanir sem eiga að vera opnar allan daginn og foreldrar eiga að geta sótt þjónustu til allan daginn á meðan þau vinna úti. Það er verkefnið: að koma því til leiðar.

Konur „að svíkjast um“

Innlegg Þórunnar Jakobsdóttur á fésbókarveggnum mínum er mér tilefni til að setja niður hugleiðingu.

Þar segir hún orðrétt m.a. þegar hún vísar í umræðu um leikskólamál í Svíþjóð: „Sífellt tal um undirmönnun, háa starfsmannaveltu, of stóra barnahópa, foreldra sem „svindla“ á kerfinu og ýmist ýjað að eða sagt hreint út að foreldrar nenni ekki að vera með börnunum sínum og vilji bara geyma þau á stofnunum o.s.frv.“

Það var og … „foreldra sem „svindla“ á kerfinu og ýmist ýjað að eða sagt hreint út „að foreldrar nenni ekki að vera með börnunum sínum og vilji bara geyma þau á stofnunum o.s.frv.“

Mér finnst þetta alveg stórmerkilegt mál svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Að það sé enn þörf á að upplýsa konur um að aðrar konur megi hafa persónulegar þarfir á árinu 2026. Persónulegar þarfir, aðrar en vera samvistum við barnið sem þær eiga. Að það sé nákvæmlega ekkert að því og það sé ekki „að svíkjast um“ að „vilja hafa barnið sitt á stofnun“! Það er rosalegt að heyra að það skuli vera leikskólakennarar og leikskólastarfsfólk sem talar svona um vinnustaði sína. Talar þá niður og talar um „stofnanir“ í neikvæðu ljósi. Eins og þær séu myrkursins.

Þessi umræða um leikskólann hér á Íslandi síðustu mánuði og misseri hefur sannfært mig um mikilvægi þess að kenna kynjafræði. Það er augljóslega mjög þarft mál. Það er með ólíkindum á hvaða stað leikskólastarfsfólk á Íslandi (og greinilega í Svíþjóð líka) er illa haldið af „mæðrahyggju“. Ég veit ekki hver hefur beðið þetta fólk að standa í stafni um að brjóta niður starfsumhverfið sem það vinnur í ,en það ástundar það alla daga með háværum hætti, svo umlykur okkur öll sem búum  með þeim í samfélagi .

Og það er gert með sömu röksemdafærslum og hafa verið helstu rök feðraveldisins um aldir. Að börnum sé óhollt að vera á leikskóla. Það sé heilsuspillandi fyrir þau og þau skemmist af því (að vera í umönnun þeirra sjálfra). Eina vitið er að móðirin sé sem lengst og mest sitjandi heima með barnið. Það er öruggasta leiðin fyrir heill barnsins til framtíðar. Eins og feðraveldið hefur vitað um árþúsund.

Hafi móðirin persónulegar þarfir og hyggist hún sinna þeim, er hún „að svíkjast um“. Þessi málflutningur leikskólastarfsfólks (sem væntanlega er flest af kvenkyni) hefur m.a. leitt til þess að í Svíþjóð má móðirin ekki leyfa sér að vera í fæðingarorlofi og eiga annað barn á leikskóla! Nei það er algjörlega bannað! Sé móðirin í fæðingarorlofi, skal hitt barnið vera heima hjá henni.

Þið verðið að fyrirgefa en hvar erum við eiginlega stödd? Konurnar sem börðust fyrir jafnrétti kvenna til að eigin lífs fyrir 50 árum síðan – var það þetta sem þær voru að meina?

Það er kominn tími til að konur í kvennastéttum hætti að þykjast vera í því hlutverki að ala konur upp. Það er ekki þeirra hlutverk. Konur í hlutverki leikskólakennara og stjóra kemur það ekkert við hvað mæðurnar eru að gera á meðan börnin þeirra eru í leikskólanum. Ekkert. Það er ekki þeirra að hafa skoðun á því hvað foreldrar eru að gera. Það kemur þeim ekki við. Það er ekki neyðarbrauð að hafa börn á leikskóla allan daginn. Leikskólar eru ekki „stofnanir myrkursins“ – hafa aldrei verið það og stendur ekki til að þeir séu það.

Það er kominn tími til að gera þá kröfu á leikskólastarfsfólk á Íslandi að það snúi sér að því sem er hlutverk þess: Að reka fyrirmyndarstofnanir sem við öll elskum og erum ánægð með. Það er ekki þeirra að hafa skoðun á því hvort foreldri sæki um vistun fyrir barn sitt í 6, 7, 8 eða 9 tíma. Það kemur starfsfólki á leikskólum ekki nokkurn skapaðan hlut við.

Hvað fólk er að gera á þeim tíma sem barnið er í umsjón leikskólastarfsmanna kemur starfsfólki leikskólanna ekkert við. Fólk er ekki að „svíkjast um“ þó það sé að sinna sínum persónulegu þörfum.

Það er augljóst að við erum á leiðinni í gömlu hlutverkin aftur. Og það eru ekki síst konur sem eru í forystu við að koma okkur þangað. Konur sem nota „mæðrahyggjuna“ sem vopn. Konur sem starfa á leikskólum. Það er kominn tími til að segja hingað og ekki lengra! Það kemur ykkur, konur sem starfið í leikskólum, ekkert við hvað ég er gera daglangt þó ég væri móðir ungs barns! Það eina sem ykkur kemur við er að reka leikskólann af metnaði og þess má ég krefjast af ykkur.

Hugleiðing um kynni mín af leikskólum og leikskólastarfi

Uppeldislegt gildi dagvistarstofnana hefur verið mér hugleikið síðan ég var ung. Í Kvennaskólanum haustið 1982 skrifaði ég ritgerð um það efni og birti hér til gamans. Það er áhugavert að sjá hversu djúpar skoðanir ég hef á efninu þegar ég var bara 19 ára.

Það sem m.a. lá að baki var að ég hafði þá þegar starfað á leikskóla og haft aðstæður til að mynda mér skoðanir. Það segir líka þá sögu að ég var sem ung manneskja mjög samfélagslega þenkjandi og leitaðist við að sjá samhengi hlutanna. Ég var frá barnsaldri heitur jafnréttissinni og áttaði mig á því fyrir tvítugt hversu skýr tengsl eru á milli sjálfstæðis kvenna um eigið líf og dagvistunar barna.

Ég veit ekki hvers vegna en í huganum tengi ég alltaf leikskóla við reynslu mína í æsku af því að hafa tvisvar sinnum dvalið í vikutíma á Barnaspítala Hringsins. Ég var alin upp í sveit þar sem voru engir leikskólar en ég var mikil félagsvera og það var einhvers konar leikpláss á spítalanum sem mér fannst svo spennandi – þar sem margir krakkar voru saman komnir, ýmist að föndra eitthvað eða leika sér. Ég var bergnumin yfir þessu rými og fannst það svo eftirsóknarvert – það var eitthvað við þessar aðstæður sem heillaði mig upp úr skónum og ég tengi þá tilfinningu við leikskóla. Það var eitthvað þarna sem hreif mig og fylgdi mér og varð til þess að ég sá leikskóla alltaf í hillingum.

Fyrstu raunverulegu kynni mín af  af leikskólum voru samt þegar ég tók mér hlé frá menntaskóla 18 ára gömul og fór á stúfana að leita mér að starfi. Niðurstaðan varð að ég réði mig á Leikskólann Hólaborg þar sem starfræktar voru þrjár deildir og ég var á þeirri með elstu börnin, fimm til sex ára.

Þar starfaði ég níu mánuði og þarna var yndislegt að vera. Ég kynntist hópi kvenna á öllum aldri sem sýndu mér kærleika og hlýju og leiðbeindu mér í starfi. Við áttum fjörugar umræður um pólitík á kaffistofunni og ég féll inn í hópinn eins og flís við rass. Þær voru mér góðar – ég elskaði þær og ekki síður elskaði ég börnin. Ég varð strax heilluð af starfsemi leikskólans og varð þarna einarður talsmaður leikskólavistunar fyrir börn, átján ára gömul – það er ég enn.

Það var líf og fjör og gleði alla daga. Það skal tekið fram að um var að ræða leikskóla þar sem börnin fengu bara að dvelja hálfan daginn og við tókum á móti einum hópi snemma á morgnana og öðrum eftir hádegið. Auðvitað þurftum við að takast á við alls konar hluti. Þar sem mörg börn eru saman komin liggur það í hlutarins eðli. Börn eru eins eðlisólík hvert öðru og við þessi fullorðnu. Sum eru hæglát og vilja rólegheit – önnur fjörug og vilja læti.

Það sem ég minnist fyrst og fremst frá þessum tíma er gleði. Það var gaman og það var gleði og fjör. Ég heillaðist af starfsemi leikskólans eins og fram kemur í ritgerðinni sem ég birti hér og það viðhorf hefur fylgt mér alla tíð síðan. Ég ber mikla virðingu fyrir leikskólum og starfseminni sem þar fer fram og mér þykir afar vænt um þessar stofnanir.

Síðar þetta sama ár, þegar ég var átján ára, fór ég sem au pair til Svíþjóðar. Þar kynntist ég lítillega starfsemi frístundaheimilis því barnið sem ég bar ábyrgð á var orðið sjö ára. Sú starfsemi heillaði mig einnig upp úr skónum. Mér fannst mikið til koma og hugsaði um hvað mér fyndist við Íslendingar standa Svíum langt að baki.

Næsta reynsla mín af leikskóla var svo ekki fyrr en ég eignaðist barn sjálf, barn sem ég þurfti að fá vistun fyrir á leikskóla. Grein sem ég skrifaði 1991 og birt var í Morgunblaðinu hálfu ári síðar hefur verið og er í dreifingu. Sú grein var skrifuð í miklum hugaræsingi móður sem þurfti á dagvistarplássi að halda fyrir barnið sitt allan daginn en Reykjavíkurborg gat ekki svarað þeirri þörf. Það atriði réð úrslitum um að ég ákvað að flytja til Akureyrar vorið 1992 en þar var útlit fyrir að ég þyrfti ekki bíða lengi eftir heilsdagsvistun fyrir dóttur mína á leikskóla.

Skemmst er frá því að segja að dagvistarúrræði Akureyrarbæjar, þarna árið 1992, voru til fyrirmyndar og ég var alsæl með þann þátt frá upphafi. Fyrst komst dóttir mín í hendur einstakrar dagmóður með frábæra aðstöðu og þar eignaðist hún strax góðan vin. Eftir nokkra mánuði var hún svo komin með pláss á nýjum leikskóla sem hét Klappir, stofnuðum í heimahúsi að Brekkugötu 1. Þetta var yndislegur leikskóli og mér fannst ég hafa himin höndum tekið. Þarna var áhersla lögð á góð samskipti við foreldra og starfsfólkið allt varð vinir mínir. Ég elskaði þennan leikskóla og verður enn hlýtt um hjartarætur þegar ég hugsa um hann.

Dagvistarúrræðin voru það sem stóð uppúr í þessari Akureyrardvöl minni. Ég fór aftur til Reykjavíkur eftir að fyrirtækið sem ég kom til að starfa hjá fór á hausinn eftir 45 ára starfsemi.

Nú var dóttir mín orðin nógu gömul til að fá leikskólapláss í Reykjavík, þriggja og hálfs árs, og hún fór á Stakkaborg. Þar kynntist ég líka yndislegu starfsfólki – yndislegum leikskólastjóra, leikskólakennurum og almennu starfsfólki sem var hvert öðru betra. Ég kann ekki að lýsa því hvað það skipti mig miklu máli en ég veit að það sama á við um aðra foreldra, þá og nú. Að treysta leikskólanum fyrir barninu sínu, því dýrmætasta af öllu í veröldinni, er ekki eitthvað sem við eigum að tala um af léttúð. Það eru ómetanleg verðmæti í því falin að bera fullkomið traust til leikskólans.

Ég þarf ekki að orðlengja það að auðvitað var dóttir mín í „umsjá“ leikskólastarfsmanna og leikskólastarfsfólkið bar auðvitað ábyrgð á „umönnun“ hennar í þennan tíma sem hún dvaldi þar á hverjum virkum degi á milli klukkan átta og korter yfir fimm. Auðvitað fór þar fram einhver kennsla og leikskólinn starfaði eftir starfsáætlun sem ég bar mikla virðingu fyrir en grundvöllurinn var auðvitað umönnun.

Ef foreldrar geta ekki treyst því að barnið sé í umönnun leikskólastarfsmanna hafa börnin ekkert inn á leikskóla að gera – það hlýtur öllum að vera ljóst. Börn undir sex ára aldri eru ekki sett inn á stofnanir til að dvelja þar daglangt, nema stofnuninni sé treystandi fyrir þeim. Fyrir umönnun þeirra. Að veita þeim ástúð og öryggi.
Þetta segi ég með vísan til þess að leikskólastjórar vilja ekki kannast við að hlutverk leikskóla sé umönnun og gæsla. Auðvitað er hlutverk leikskóla umönnun og gæsla – um það þarf ekkert að ræða. Hlutverkið er auðvitað meira en það – það á ekki að vera geymsla, enginn vill það – ekki foreldrar eða aðrir – en það er ekki eingöngu „kennsla“ – það er beinlínis rangt að halda því fram.

Ég elska börn meira en allt og mun alltaf gera. Börn eru góðar manneskjur. Þau eru einlæg og þau eru heiðarleg. Þau eru bara eins og þau eru og það engin gríma eða leikrit þar á ferðinni.  Því miður markar lífið okkur smám saman og okkur gengur, sem fullorðnum manneskjum, misvel að viðhalda þessum eiginleikum sem við öll fæðumst með. Jesú vissi þetta því hann sagði: „Leyfið börnunum að koma til mín, því slíkra er Guðs ríki.“ Það þarf ekki að hafa um þetta fleiri orð. Þessi tilvitnun segir allt sem segja þarf um börn og mannlegt samfélag.

Ég veit að á Íslandi hefur alla þessa öld verið látið eins og það eina sem skipti máli séu peningar. Sem er svo kolrangt. Það eina sem skiptir máli þegar við deyjum er kærleikurinn sem við skiljum eftir okkur. Það hvernig við búum að börnum skiptir öllu máli. Hefur alltaf gert, gerir það núna og mun alltaf gera.

Ég veit að við búum núna í fjölmenningarsamfélagi, sem við gerðum ekki þegar ég eignaðist dóttur 1989. Ég veit að landsmönnum hefur fjölgað heil ósköp síðan þá vegna þess að við höfum flutt inn vinnuafl í stórum stíl. Ég veit að stjórnmálamenn hafa tekið misgáfulegar ákvarðanir um að lengja menntun leikskólakennara í fimm ár, sameina leyfisbréf leikskólakennara, grunnskólakennara og framhaldsskólakennara, stytta vinnutíma alls starfsfólks hins opinbera. Það breytir ekki því að stjórnmálamönnum ber áfram skylda til að veita foreldrum þjónustu – ungum mæðrum sérstaklega.

Framboð á leikskóla allan daginn er einfaldlega grundvallarþáttur hvað varðar jafnan rétt kynjanna til starfa á vinnumarkaði. Um leið og þrengt er að þessum þætti er þrengt að rétti kvenna til eigin lífs. Þannig var það árið 1975 og þannig er það árið 2026. Þannig verður það alltaf.

Það er skylda sveitarfélaga að bjóða ungum mæðrum – foreldrum – upp á leikskóla fyrir barnið á viðráðanlegu verði allan daginn. Leikskólar eru ekki sams konar stofnanir og grunnskólar – hafa aldrei verið og eiga ekki að vera. Það væri réttast að afturkalla breytinguna um sameiginleg leyfisbréf strax.

Við höfum ekkert með leikskólakennara að gera sem vilja ekki annast umönnun barna á leikskólum. Börn á aldrinum eins til sex ára þurfa fyrst og fremst á ást og umhyggju að halda. „Kennsla“ er auðvitað mikilvæg að ákveðnu marki en hún er algjört aukaatriði í heildarsamhenginu. Það gerir starf leikskólakennara ekki ómerkilegra. Starf leikskólakennara verður ekki merkilegra fyrir það að heita „kennsla“. Starf leikskólakennara er merkilegt og verður merkilegt af því að við treystum þeim fyrir því dýrmætasta af öllu í veröldinni. Börnunum okkar. Leikurinn er aðalatriði í lífi barns. Leikurinn er það sem öllu máli skiptir og við eigum að viðhalda og byggja undir á þessum fyrstu árum barnsins.

Það er þungt að eiga í opinberum deilum við fagstéttir um hlutverk þeirra, eins og raunin er hvað varðar leikskólakennara og leikskólastjóra – stéttir sem ég ber mikla virðingu fyrir  – en það er nauðsynlegt. Ein besta vinkona mín er leikskólakennari og fyrrum mágkona mín hefur starfað sem leikskólastjóri alla sína starfsævi. Þessi stétt hefur verið yfir og allt um kring í mínu persónulega lífi. Ég segi samt og segi það hreint út og meina það frá innstu hjartarótum að ef leikskólakennarar halda að starf þeirra snúist ekki um umönnun barna þá eiga þeir að starfa við eitthvað annað.

Það er ófyrirgefanlegt að leikskólakennarar kjósi að tala leikskólann niður með þeim hætti sem raunin er. Langflestir foreldrar elska leikskóla barna sinna og sú staðreynd skiptir miklu máli – er verðmæti.

Það er sjálfsagt að leikskólastjórnendur geri kröfur til sveitarfélagsins þar sem þeir starfa – eiga að gera það og ég skal styðja þá í því. Það er hins vegar ekkert eðlilegt við það að stjórnendur leikskóla geri kröfu um enn frekari styttingu dvalar barna á leikskólum borgarinnar. Það er frekleg aðför að foreldrum – sérstaklega ungum mæðrum – og það er ófyrirgefanlegt.

Leikskólastjórar eiga við stjórnunarvanda að etja. Vegna þess að samfélagið hefur breyst. Það er úrlausnarefni. Úrlausnarefni sveitarfélaga og stjórnenda leikskólanna. Það mál hefur margar hliðar og stytting þjónustunnar á einfaldlega ekki að vera valkostur á því borði.

Ritgerð frá árinu 1982 um Uppeldislegt hlutverk dagvistarstofnana