Sovétríkin og ég

Ég var ung þegar ég ákvað að viðskipti yrði atvinnugreinin sem ég myndi helga krafta mína. Ég hafði þessa sterku taug sem krafðist þess að finna tilgang í því sem ég var að gera og hún rak mig lengi vel áfram í leitinni að hinni einu réttu atvinnugrein sem hentaði mér.

Ég var 25 ára þegar fyrsta starfið af slíku tagi rak á fjörur mínar – starf þar sem ég var bókstaflega með puttann á púlsinum – að mér fannst. Þetta var starf hjá Sölustofnun lagmetis sem síðar átti eftir að verða Sölusamtök lagmetis.

Ég elskaði þetta starf frá fyrsta degi og allt til síðasta dags og má mikið vera ef mér finnst það ekki enn skemmtilegasta starfið sem ég hef sinnt um ævina.

Þarna sá ég um útflutning lagmetisframleiðenda út um allan heim. Ég stýrði útflutningnum – tók við pöntunum frá erlendum kaupendum – sem voru í Frakklandi, Þýskalandi, Ítalíu, Belgíu, Danmörku, Bandaríkjunum, Kanada, Taiwan og fleiri löndum – skipulagði með framleiðendum hvenær þeir næðu að skipa út og sá um alla þætti sem að þessum hluta sneri. Þ.e. að taka við pöntunum og koma fullframleiddri vöru í hendur kaupenda út í heimi.

Þess utan sá ég um að skipuleggja afskipanir  heilu skipanna sem leigð voru til að sigla ströndina og taka framleidda vöru upp í samninga við Sovétríkin og sigla með til hafnar þar – Murmansk eða Arkhangelsk.

Hjá Sölusamtökunum átti ég samstarf við ótal íslenska framleiðendur: K. Jónsson á Akureyri, Norðurstjörnuna í Hafnarfirði, Arctic á Akranesi (síðar Ís-Arctic), Egilssíld á Siglufirði, Pólstjörnuna á Dalvík, HIK á Húsavík, KASK á Hornafirði, ORA í Kópavogi, Niðursuðuverksmiðjuna á Ísafirði, Sigurð Ágústsson og Noru í Stykkishólmi, Lifrarsamlagið í Vestmannaeyjum og nú er ég áreiðanlega að gleyma einhverjum – jafnvel fleiri en einum.

Þetta var starf sem krafðist mikilla samskipta – samskipta við framleiðendur – samskipta við erlenda kaupendur – samskipta við skipafélög og flugfélög – já, endalausra samskipta við alls konar fólk í hinum ýmsu löndum. Það hentaði mér vel. Óskaplega vel. Það var fjör og það var handagangur í öskjunni alla daga.

Varan sem við vorum að selja var niðurlagður grásleppuhrognakavíar – langmest til Frakklands, Þýskalands, Belgíu og Ítalíu, niðursoðin rækja – langmest til Þýskalands en eitthvað af henni var soðið niður ferskt og selt til Frakklands. Síld, niðursoðin og niðurlögð – auðvitað fór langmest af henni til Sovétríkjanna – en líka til Bandaríkjanna og eitthvað smávegis fór til Evrópulanda en Íslendingar gerðu meira af því að selja Evrópumönnum hráefnið á þessum tíma og láta þá um framleiða vöruna í sósur á neytendamarkað, enda tollar fyrirstaða. (Sömu tollar væntanlega enn fyrirstaða – ekki viss um að tollar á fiskafurðir af þessari tegund hafi breyst þrátt fyrir EES samninginn). Sama átti við um þorsklifrina á þessum tíma. Það gekk brösuglega að ná að selja hana í lokuðum dósum á neytendamarkað – en mér skilst að við séum að því í miklu magni í dag. Við gerðum þó alltaf eitthvað af því þarna en ekkert á við það sem síðar varð.

Stærsti kaupandinn á grásleppuhrognakavíar var Delpierre í Frakklandi sem síðar átti eftir að verða keypt af Íslendingum, Aldi í Þýskalandi að niðursoðinni rækju í gámavís í hverri viku og svo Sovétmarkaðurinn fyrir síld, en íslenska ríkið gerði vöruskiptasamninga við Sovétríkin í fjölda ára þar sem framleiðsla á niðurlagðri síld var ein útflutningsvaranna.

Það var uppáhaldið mitt að sjá um afskipanir upp í þessa samninga. Að hafa yfir að ráða heilu skipi sem kom við á höfnum hringinn í kringum landið til að taka vörur og sigldi svo út og framleiðendur fengu greitt að fullu eftir 10 daga. Verðið var ekki markaðsverð heldur verð sem ríkin tvö, Sovétríkin og Ísland, höfðu komið sér saman um og framleiðendur framleiddu iðulega umframmagn sem allt fékkst að fullu greitt.

Framleiðendurnir upp í þessa samninga við sovéska ríkið vissu fyrirfram hvað þeir máttu framleiða mikið magn. Þeir höfðu fullan fyrirsjáanleika um hvað þeir þurftu að framleiða fyrir þennan markað árlega. Þið getið rétt ímyndað ykkur hvers konar forréttindi það voru.

Enda fór það svo að þegar Sovétríkin hrundu þá hrundi þessi framleiðsla á Íslandi þar með. Lagmetisiðnaðurinn á Íslandi lagðist nánast allur af í kjölfar þeirra hamfara. Eftir stóð ORA í Kópavogi, sem enn starfar, og auðvitað standa fyrirtæki á þeim grunni sem þessi fyrirtæki voru fyrir. K. Jónsson t.d. fór inn í Samherja og þannig má örugglega rekja sögu fleiri.

Af hverju er ég að segja þessa sögu hér? Af því að mig langar til þess. Af því að þetta starf er hluti af minni sögu sem mig langar til að draga fram í dagsljósið og það er ekkert nema gaman að draga heila atvinnugrein fram í dagsljósið í leiðinni. Lagmetisiðnaðurinn er ekki svipur hjá sjón í dag – nema ef framleiðsla á niðursoðinni lifur hafi náð því umfangi að hægt sé að bera saman við verðmæti lagmetis þessara ára – hef satt að segja ekki hugmynd um það – en væri gaman að vita.

Er einhver framleiðsla á grásleppuhrognakavíar í landinu enn? Ég játa að ég hreinlega veit það ekki. Hvað með niðurlagða síld? Erum við að framleiða einhverja niðurlagða síld til útflutnings í dag? Ég veit það ekki heldur. Áreiðanlega ekki niðursoðna rækju – ég er nokkuð örugg á því að sú framleiðsla hefur alfarið lagst af.

Sovétríkin liðu undir lok á jóladag 1991. Síðasti samingurinn við Sovétríkin var gerður árið 1989 og hann gilti út árið 1990. Það kom í ljós að þessi viðskipti Íslands og Sovétríkjanna höfðu átt sér stað á fullkomlega pólitískum forsendum. Þegar sovéska ríkið var ekki lengur til voru viðskiptatengslin engin og Íslendingar þurftu að hefja sölustarfið frá grunni.

Sölusamtök lagmetis lögðust af vorið 1992 og Íslenskt marfang hóf starfsemi og tók við viðskiptasamböndunum.

Mér var, eins og öðrum starfsmönnum, sagt upp þegar ljóst varð að ekki væri grundvöllur fyrir starfsemi samtakanna lengur. Mér var ekki boðið starf hjá Íslensku Marfangi fyrr en 1 mánuður var eftir af uppsagnarfrestinum og þá var það orðið of seint. Ég var einstæð móðir, hafði fyrir barni að sjá og fjárhagslegt öryggi var mikilvægara en flest annað.

Strax þarna, vorið 1992, kom í ljós að í mínu fari voru þættir sem íslenskir karlmenn í atvinnulífinu áttu í erfiðleikum með að þola. Ég var ekki nógu meðvirk, ekki nógu hlýðin eða til í að spila með. Ekki nógu meðfærileg. Of opin um það sem á gekk í kringum mig.

Ráðgjafarnir tveir sem höfðu með að gera tilfærslu Sölusamtanna í Íslenskt Marfang áttu erfitt með þessa óstýrilátu ungu konu og svo fór að ég fór til Akureyrar, þangað sem Kristján Jónsson hafði ráðið mig til starfa fyrir K. Jónsson, sem aldeilis átti eftir að verða þúfa sem velti þungu hlassi … en um það ætla ég að skrifa í næstu grein.