Fjögur ár í útflutningi fullunninar vöru í hillur verslana út í heimi

Þessi fjögur ár mín hjá Sölusamtökum lagmetis jöfnuðust á við háskólanám. Svo lærdómsríkt var það að starfa í þessu umhverfi. Þar kom margt til. Í fyrsta lagi að kynnast því hvað það var sem skipti máli í samskiptum við erlenda kaupendur en þar var það áreiðanleikinn sem var aðalatriðið og það sem öllu máli skipti.

Þegar búið var að staðfesta afskipunardag skipti það kaupendurna öllu máli að hann stæðist. Eðli málsins samkvæmt var það aðalatriði. Það var lærdómsríkt að kynnast því hvað það viðhorf var framandi hjá íslenskum framleiðendum og hvað þeim fannst það sjálfsagt að geta haft sína hentisemi í framleiðslunni – að ekki sé talað um hvað varðar afskipunardag. Allir nema einn K. Jónsson sem einfaldlega bar af hvað þetta atriði varðar. Allt sem hann sagði stóðst 100% og það var ótrúlega mikill munur á því annars vegar að eiga samskipti við hann og hins vegar hina.

Þá var það lærdómurinn sem maður öðlaðist í gegnum ríkisviðskiptin. Ríkisvædd viðskipti íslenska ríkisins annars vegar og sovéska ríkisins hins vegar. Verð á framleiðslunni tók ekkert mið af markaðsverði heldur ákveðið af karla nefndum beggja vegna (geri ég ráð fyrir – konur voru vart sýnilegar í viðskiptum á þessum tíma) árlega. Samið um fast verð fyrir dósina í dollurum og tiltekið magn.

Það er ekki erfitt að ímynda sér hvers konar forréttindastaða þetta var fyrir viðkomandi framleiðendur. Að vita að þeir áttu kaupendur að svo og svo mörgum milljónum dósa eða þúsundum pakkinga fyrir fast verð í dollurum sem fengist greitt 10 dögum eftir að því var skipað út. Enda kom á daginn að þegar Sovétríkin féllu þurftu Íslendingar að byrja aftur á byrjunarreit. Ríkisviðskiptin voru sýndarviðskipti.

Þá var það lærdómurinn hvað varðar tolla. Þetta var áður en Ísland gerðist aðili að EES samningnum. Íslensk síld fullunninn bar toll innan Evrópu. Þess vegna var hún ekki samkeppnisfær á evrópskum markaði. Á sama tíma seldu Íslendingar evrópubúum síld sem hráefni til vinnslu. Íslendingar seldu líka umtalsvert magn af grásleppuhrognum til Kanada á þessum tíma en þeir voru okkar helsti keppinautur á evrópskum markaði fyrir niðurlögð grásleppuhrogn.

K. Jónsson lokaði verksmiðjudyrunum í mars 1992 og fór með fyrirtækið í gjaldþrot en sagan segir að það hafi hann gert vegna þess að hann hafi átt yfir höfði sér háar sektir vegna þess að rækjan sem hann sauð niður fyrir Evrópumarkað og seld var í milljónavís í Aldi verslanirnar í Þýskalandi var öll saman rússneskt hráefni.

Eitt af því sem ég lærði á þessum árum og átti aldeilis eftir að koma að gagni síðar meir var allt er varðaði alþjóðleg vöruviðskipti milli landa. Ég myndaði mér skoðun á því að tollar væru af hinu vonda og til þess eins fallnir að eyðileggja möguleika á viðskiptum (við Íslendingar erum aldeilis að kynnast því núna með tollastríð í heiminum í algleymingi í þessum töluðum orðum…) Ég lærði um afhendingarskilmála og mismunandi flutningsleiðir og varð fljótt sérfræðingur í því sem ég var að gera.

Ég kynntist í þessu starfi körlum sem áttu eftir að verða nafntogaðir menn í viðskiptum síðar meir og eru sumir enn. Hermann Guðmundsson (Kemi), Róbert Wessmann (Alvotech), Baldur Guðnason (fyrrum forstjóri Eimskips) – allir voru þeir sölumenn hjá Samskip í þá daga. Höskuldur Ólafsson fyrrum bankastjóri Arion banka var sölumaður og síðar forstöðumaður hjá Eimskip. Bakkavararbræður voru ungir menn að hefja útflutning á reyktum þorskhrognum á Bretlandsmarkað á þessum tíma.

Róbert Guðfinnsson – athafnamaður á Siglufirði – var framkvæmdastjóri Þormóðs ramma og meðeigandi að Egilssíld sem var einn framleiðendanna í Sölusamtökunum – sem er einmitt ástæða þess að suma pistla mína er að finna á vefnum sksiglo.is – það er vegna þess að Róbert tók upp á því upp sitt eindæmi að birta einn og einn pistla minna frá hrunárunum þar.

Ég varð fyrir miklum áhrifum af þessum körlum – í fullri hreinskilni verð ég að játa að mér fannst karlar miklu merkilegri en konur þó ég segði það aldrei upphátt og viðurkenndi það aldrei – allra síst fyrir sjálfri mér. Ég þurfti að gangast við því gagnvart sjálfri mér síðar. Þegar ég uppgötvaði í raun og veru hvað þetta viðhorf var ríkt í mér.  Það var erfitt en um leið svo ótrúlega lærdómsríkt. Að horfast í augu við þann þátt í sjálfri sér verandi kvenkyns vera hefur kennt mér meira en margt annað.

Það sem ég ætlaði samt að skrifa um í þessum pistli er ekki enn komið fram en það er það sem ég minntist á í lok þess síðasta – það að ég prívat og persónulega varð að þúfu sem velti þungu hlassi við það eitt að ráða mig til starfa fyrir K. Jónsson á Akureyri vorið 1992.

Mig hafði lengi langað til að starfa fyrir Kristján. Ég dáði hann sem fyrirmyndar framleiðanda og bar ómælda virðingu fyrir honum og langaði til að vita hvað af því sem sagt væri um hann stæðist. Ekki nokkur maður ýtti undir hugmynd mína um að fara norður og starfa fyrir hann – ekki einn. Allir sem ég talaði við um málið drógu úr mér að gera það. Kristján var vægast sagt mjög umdeildur maður og hafði lítt hugsað um það að eiga sér vini eða stuðningsmenn í greininni. Ég man að ég leitaði m.a. ráða hjá Gylfa Þór Magnússyni framkvæmdastjóra hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna – honum fannst ég huguð að hyggja á ferð norður – vildi ekki draga úr mér en sagði mér jafnframt hreinskilningslega á hverju ég mætti eiga von – sem síðar átti eftir að koma á daginn.

Kristján gekk frá ráðningu minni upp á sitt eindæmi. Hann hirti ekki um að ræða það við manninn sem hann hafði ráðið sem framkvæmdastjóra fyrirtækisins nokkru áður, Jón Þór Gunnarsson.

Einhverju sinni áður en ég fór norður kom ég við á skrifstofunni hjá svila mínum Jónasi Hallgrímssyni útflytjanda í Nesi í Austurstræti. Hann hló framan í mig og sagði að mér hefði aldeilis tekist að hreyfa við mönnum með ákvörðun minni um að starfa fyrir Kristján. Hann hafði sama dag verið í símaviðtali við Pétur Reimarsson þá forstjóra Sæplasts á Dalvík og Þorstein Má Baldvinsson forstjóra Samherja þar sem þeir helltu úr skálum reiði sinnar vegna þess að Kristján Jónsson hafði tekið þessa ákvörðun um að „ráða þessu stelpu frá SL“ án þess að ræða það við framkvæmdastjóra fyrirtækisins. Jónas sagði mér frá þessu hlæjandi og hafði greinilega gaman af. Mér var ekki eins skemmt. Rann í raun kalt vatn milli skinns og hörunds því ég skildi ekki um hvað málið snerist. Hafði verið slíkur kjáni að átta mig ekki á því að auðvitað réði Kristján ekki öllu í fyrirtækinu lengur. Pétur og Þorsteinn voru í stjórn K. Jónssonar á þessum tíma og framkvæmdastjórinn Jón Þór auðvitað þeirra fulltrúi.

Ég flutti norður 17. júní 1992. Jón Þór Gunnarsson sagði upp störfum sem framkvæmdastjóri K. Jónssonar í kjölfar minnar ráðningar. Ég man ekki lengur hvaða dag það gerðist en það gerðist og enginn fór í grafgötur með hvers vegna. Ráðning mín var ekki ástæðan en hún gerði útslagið.

Þarna var ég einstæð móðir komin norður til Akureyrar með þau skilaboð á bakinu að framkvæmdastjóri fyrirtækisins sem ég hafði ráðið mig til hafði sagt upp störfum vegna ráðningar minnar. Þetta var meira en ég stóð undir. Það er skemmst frá því að segja að ferill minn hjá K. Jónssyni var farinn í vaskinn áður en hann hófst. Ég bjó í húsi Kristjáns á Þingvallastræti 20. Hann á efstu hæðinni og ég á miðhæðinni. Hann kom mér fyrir í starfsaðstöðu í litlu timburhúsi á lóð fyrirtækisins. Þar hafði hann hugsað sér að ég myndi hafa með að gera innkaup á umbúðum eða eitthvað í þá veru. Það er skemmst frá því að segja að ég lamaðist þarna á fyrsta degi og varð aldrei til neins gagns. Gekk til vinnu alla daga eins og kjáni. Manneskjan sem hafði verið potturinn og pannan innan dyra hjá Sölusamtökum lagmetis árum saman varð að engu og koðnaði niður í minna en ekki neitt á engum tíma norðan heiða. Gerði ekkert af viti nokkurn tíma. Og frelsaðist ekki úr þessum aðstæðum fyrr en ég var fyrst búin að upplifa 45 ára afmæli fyrirtækisins og síðar gjaldþrot þess í mars árið eftir. Þá flutti ég aftur suður frelsinu fegin. Það átti betur við mig að vera „landsbyggðarmanneskja“ sunnan heiða en að vera „Reykvíkingur“ norðan heiða.

Þetta var ótrúleg lífsreynsla. Þessir afdrifaríku atburðir í tengslum við ráðninguna sýndu mér hvað ég átti í raun auðvelt með að verða að engu. Það er annað stef sem hefur fylgt mér síðan.