Íslenska krónan og líf á Íslandi

Seljendur vöru og þjónustu frá Íslandi kvarta stórum undan gengi íslensku krónunnar þessi misserin. Skal engan undra. Þegar þú selur vöru eða þjónustu viltu vita hvaða tekjur þú færð fyrir þá vöru eða þjónustu. Þegar krónan styrkist umtalsvert þýðir það færri krónur í tekjur á sama tíma og kostnaðurinn er í íslenskum krónum. Útkoman verður ekki sú sem þú væntir. Kannski minni hagnaður. Kannski tap.

Líf mitt sem venjulegrar manneskju vænkast heldur í umhverfi styrkrar krónu. Verðbólga hefur verið lág um nokkurt skeið og meira að segja verðhjöðnun einhvern mánuðinn. Upplifði á dögunum að ég keypti nikótíntyggjó í apótekinu sem kostaði nokkur hundruð krónum minna pakkinn en síðast þegar ég keypti hann. Minnist þess varla að það hafi gerst í mínu lífi áður. Að vara eða þjónusta á Íslandi hafi lækkað í verði.

Þegar íslenska krónan er annars vegar eru lítil takmörk á birtingarmyndum nýrrar reynslu. Blessaður túristinn hefur orðið þess valdandi, ásamt styrkri stjórn peningamála, að ég hef nú upplifað þetta í fyrsta skipti. Að höfuðstóll verðtryggða lánsins míns stendur nánast í stað í heilt ár og ég kaupi innflutta vöru lægra verði en ég gerði fyrir nokkrum mánuðum. Skórnir sem mig langar í kosta núna nokkrum tugum þúsunda minna í búðinni en þeir gerðu fyrir níu árum.

Ég er því þakklát. Þakklát túristunum og þakklát Seðlabankanum. Stjórnvöld, þeir sem eiga þó að stjórna umhverfinu sem ég bý við, hafa ekki frekar en fyrr mikið með þetta að gera. Þetta umhverfi sem ég bý við. Athafnamennirnir, þessir sem eiga að hafa vit og skilning á samhengi hlutanna, gráta styrka krónu. Hamast á Seðlabankanum og sjá í honum hinn illa sjálfan. Báðir vilja umfram allt halda í krónuna. Stjórnvöld og athafnamennirnir. Þeir krefjast þess að ég, venjulega manneskjan, lifi í umhverfi krónunnar.

Við erum 330 þúsund manneskjur. Hagkerfið er á blússandi siglingu. Túristum fjölgar og fjölgar og fjölgar og okkur er sagt að þannig verði það áfram. Athafnamennirnir kvarta sáran yfir gengi íslensku krónunnar og krefjast niðurfellingar hafta. Lausnina á stöðu krónunnar sjá þeir í „frelsi hennar“. Frelsi til að fara með hana út og inn að vild.

Eftir hverju eru þeir að kalla? Að fjármagnshreyfingar verði frjálsar eins og þær voru fyrir hrun? Að gengi krónunnar fái að sveiflast aftur eftir fjárfestingum eins lífeyrissjóðs í útlöndum? Eða kaupum eins fyrirtækis á Íslandi í öðru fyrirtæki í útlöndum?

Geng út frá því að þeir vilji vera stórtækir, íslensku athafnamennirnir. Vilji vera stórtækir í alþjóðlegum viðskiptum. Lái þeim það ekki. Það er gaman að vera stórtækur. Gaman að vera í alþjóðlegum viðskiptum. Gaman að ná árangri.

En hvað með okkur venjulegu manneskjurnar? Hvernig eigum við að lifa í samfélagi með þeim? Þegar þeir eru stórtækir? Og við erum bara 330 þúsund.

Seðlabankinn stritar við að halda verðbólgu niðri og hefur orðið vel ágengt. Ótrúlega vel ágengt. Það skiptir mig, venjulegu manneskjuna, máli. Öllu máli. Ég treysti þeim. Ég treysti ekki íslensku athafnamönnunum og ekki heldur stjórnvöldum. Ekki vegna þess að ég haldi að þeir séu illir. Eða að ég haldi að þeim sé illa við mig. Ég treysti þeim ekki vegna þess að ég hef ekki ástæðu til að treysta þeim. Þeir hafa ekki reynst traustsins verðir og þeir verða að ávinna sér traust aftur. Það gerist ekki á einum degi.

Traust ávinna þeir sér ekki með ábyrgðarlausu tali. Athafnamenn og stjórnvöld eiga að skilja samhengi hlutanna. Betur en ég og við hin, venjulegu manneskjurnar. Þess vegna langar mig að biðla til þeirra að haga sér þannig. Sýna ábyrgð. Sýna mér ábyrgð í tali sínu um þetta efnahagsumhverfi sem við lifum í.

Fleira var það nú ekki.

Hver ber ábyrgð á hverju?

Ole Anton Bieltvedt alþjóðlegur kaupsýslumaður skrifar grein í Fréttablaðið í dag. Þar gerir hann Seðlabankann að sökudólgi fyrir sterkri stöðu íslensku krónunnar. Vílar ekki fyrir sér að bera saman stýrivexti í Bretlandi, Noregi, Svíþjóð og Sviss við stýrivexti á Íslandi. Lætur að því að liggja eins og margir íslenskir athafnamenn, viðskiptaritstjórar og fleiri hagsmunategndir aðilar á síðustu vikum að Seðlabankanum sé að um að kenna staða krónunnar. Seðlabankinn og starfsmenn hans eru hinn vondi sjálfur. Þeir sjálfir athafnamennirnir, viðskiptablaðamennirnir og hagsmunatengdu sérfræðingarnir - þeir kunna nú aldeilis að stýra efnahagsmálum á Íslandi og er treystandi til þess. Þeir vita allt best og eru þess umkomnir að tala af fullkomnu ábyrgðarleysi um stöðu íslensku krónunnar fyrr og nú.

Þið verðið að fyrirgefa en hvernig geta menn verið svona ósvífnir? Ég hef búið á Íslandi í 54 ár. Mig langar að geta búið hér áfram en ábyrgðarleysi íslenskra karla í efnahagsmálum gerir mér það næstum ókleift. Að því kemur að maður verður kannski bara að flýja land. Flýja ábyrgðarleysið og kjaftháttinn. Til lands þar sem karlar geta hamið græðgi sína og gera venjulegu fólki kleift að búa í samfélaginu með þeim.

Ég er sammála Ole Antoni Bieltvedt um eitt. Íslenska krónan er ekki gjaldmiðill sem hægt er byggja líf sitt á. Hvorki íslenskur almenningur eða íslenskt atvinnulíf getur búið við óstöðugt íslenskt efnahagsumhverfi áratug eftir áratug eftir áratug. Athafnamenn sem krefjast alþjóðaviðskipta verða að vera menn til þess að geta horft á eftir sérhagsmunagræðgi sinni og styðja við fulla aðild að Evrópusambandinu og upptöku evrunnar.

Efnahagsumhverfið er óstöðugt vegna íslensku krónunnar. Íslenska krónan er örgjaldmiðill 330.000 manneskja. Athafnakarlarnir krefjast þess að fá að vera stórtækir í sínum business. Þá verð ég að krefja þá um það að gjöra svo að sætta sig við að fórna íslensku krónunni fyrir. Hvorutveggja gengur ekki upp. Því miður. Við erum bara 330.000. Fjölgun upp í milljónir tekur tíma.

Menn sem vilja eiga í stórum viðskiptum og græða mikið verða bara að gjöra svo vel að búa til umhverfi þar sem þeir geta leikið leiki sína án þess að kollsteypa efnahagsumhverfi hins venjulega manns í leiðinni. Það er ekki hægt með íslenska krónu sem gjaldmiðil.

Vextir hér eru ekki háir vegna þess að mennirnir í Seðlabankanum séu svo vondir menn. Vextir hér eru háir vegna sögu íslenska efnahagsmála.

Ole Anton Bieltvedt væri kannski til í að skrifa aðra grein? Grein þar sem sýndi okkur íslenskum almenningi gengi sænsku krónunnar, norsku krónunnar og evrunnar gagnvart íslensku krónunni frá því að evran varð til? Verðbólgu í Noregi, Svíþjóð, Sviss og Íslandi síðustu 50 árin?

Er hann til í það?

Svo skulum við tala saman um stýrivexti í þessum löndum.

Að verða að gagni

Leiðari Fréttablaðsins í dag um veggjöld varð mér tilefni til hugleiðinga. Varð hugsað til þess hvað stendur eftir af uppsveiflunni á fyrsta áratug aldarinnar. Verðugt umhugsunarefni fyrir okkur öll – hvað stendur eftir?

Á vormánuðum leitaði ég hvort einhvern vegvísi væri að finna fyrir okkur villtar sálir 21. aldar í 200 ára sögu Hins íslenska bókmenntafélags. Ég fann þann vegvísi: „að vera til gagns“. Það var leiðarljós frumkvöðlanna Rasmus Christian Rask og síðar Jóns Sigurðssonar. Að koma íslenskri þjóð að gagni.

Þessi yfirlætislausi vegvísir á erindi við okkur nú. Þegar við erum á leiðinni inn í aðra uppsveifluna á 21. öldinni. Að við munum til hvers uppsveiflan á að leiða.

Hagvöxtur á að vera til gagns. Gagns fyrir samfélagið. Það er eini tilgangurinn. Á DOHA ráðstefnunni árið 2016 minntu ekki ómerkari manneskjur en Christine Lagarde og Joseph Stiglitz á mikilvægi þessa[1]. Ef hagvöxtur eins og hann er mældur leiðir ekki til betra lífs fyrir hinn almenna borgara er mælikvarðinn einskis virði. Þá gefur hann ranga mynd.

Þetta kemur mér í hug nú um miðjan dag í febrúar árið 2017. Mikilvægi þess að við setjum fókusinn á réttan stað nú þegar við erum á leiðinni inn í aðra uppsveiflu á 21. öldinni. Að minna á að hagvöxtur komandi ára á að vera til gagns. Hagvöxtur 21. aldarinnar á Íslandi var okkur ekki til gagns. Hagvöxtur sem gerir hina ríku ríkari, hann er ekki til gagns, hann er gagnslaus.

Það er áhugavert að velta fyrir sér samfélagi því sem frumkvöðlar frjálshyggjunnar héldu á lofti á Íslandi. „Báknið burt“ var eitt þeirra. Arfleifð þessara sömu manna er kannski eingöngu uppbygging báknsins. Það er það sem situr eftir pólitík þeirra á 21. öld. Báknið.

Innviðauppbygging engin. Grunnþjónusta svelt. Biðraðir fólks eftir mat fastar í sessi og löngu samþykktar af samfélaginu. Fjöldi fólks býr við óboðlegar aðstæður í húsnæði sem fyrir aldamót hefði ekki verið litið á sem mannabústaði. Stjórnkerfið veikt og skrifræðið upphafið. Arfleifð frjálshyggjunnar. Gagnslaus stjórnmálastefna.

„Það þarf annað en hjalið tómt til að hrinda Íslandi á fætur aftur“ hafði Guðrún Nordal eftir Jóni Sigurðssyni þegar 200 ár voru liðin frá fæðingardegi hans. Það er ástæða til að halda upp á þessi orð Jóns nú og minna um leið á vegvísi hans sem kemur fram í titli þessarar greinar.

Hlutverk stjórnvalda á Íslandi er að koma okkur að gagni. Vera til gagns. Munum það og gerum kröfu til þess.



[1]https://www.weforum.org/agenda/2016/01/gdp?utm_content=buffer7c808&utm_medium=social&utm_source=facebook.com&utm_campaign=buffer

Mæðurnar fundnar

Velti upp á dögunum hvar mæðurnar væri að finna í fræðunum, hvort þær væru engar. Allar fræðigreinar háskólanna eiga sér feður en minnist þess ekki að hafa heyrt minnst á móður. Minnist þess heldur ekki að neinn hafa saknað þeirra. Þannig virðist mannkyninu finnast einkynja fræði fullkomlega sjálfsögð og eðlileg.

Gladdist því ómælt á dögunum þegar ég áttaði mig á hvar mæðurnar er að finna. Í heimspekinni auðvitað! Í bók sinni Tilraun um manninn talar Þorsteinn Gylfason um heimspekina sem móður allra fræða, allra vísinda og ég kveikti á perunni. Auðvitað. Svo fullkomlega lógískt. Heimspekin er móðirin. Móðir allra fræða og vísinda.

Segir allt. Viðskiptafræðin þessi karllægu einkynja fræði þarfnast móður. Og hún er til. Þarf ekkert annað en taka henni fagnandi og bæta henni inn á hverju misseri. Hversu miklu betri yrði heimur okkar þá? Það eina sem við þurfum að gera að bæta viskunni inn. Ást á viskunni. Við þörfnumst hennar. Heimspekinnar. Móðurinnar. Einkynja „fræðin“ eru að ganga frá okkur dauðum.

Síðustu mánuði hef ég sannreynt mikilvægi hennar, heimspekinnar. Félagsskapur við heimspekinga fyrri alda gaf mér líf. Og í það held ég á hverjum degi. Heimspekin nærir. Á tímum þegar karlremba viðskiptalífsins er komin í forsæti valdamesta ríkis heims er þörf á næringu.

Í gærkvöld lauk ég lestri á bókinni „Um fagurfræðilegt uppeldi mannsins“ eftir Friedrich Schiller í þýðingu Þrastar Ásmundssonar og Arthúrs Björgvins Bollasonar. Bókin er bréf sem birt voru í tímaritinu Die Horen á árinu 1795 og innifelur heilræði Schiller til umheimsins á tímum þegar áhrif frönsku byltingarinnar voru í algleymingi.

Í dag þegar nýtt Alþingi Íslendinga kemur saman í upphafi árs 2017 væru þessi litla bók tilvalin Biblía fyrir þingmenn. Hefur að geyma visku sem við þörfnumst.

„Í ríki smekkvísinnar verður jafnvel hinn mesti snillingur að afsala sér hátign sinni og stíga í auðmýkt niður af stalli sínum til þess að hugsa aftur eins og lítið barn. Krafturinn verður að leyfa þokkagyðjunum að leggja sig í fjötra og hið stolta ljós verður að sætta sig við að láta ástarguðinn hafa taumhald á sér. Til þess kastar smekkvísin mildandi hjúp sínum yfir þær náttúrulegu þarfir sem í sinni nöktustu mynd lítilsvirða sæmd frjálsra anda; og með ljúfri blekkingu frelsisins felur hún fyrir okkur lítillækkandi skyldleika okkar við efnið. Og jafnvel þeirri list sem verður að skríða í duftinu til að fá umbun ljær smekkvísin vængi svo að hún lyfti sér upp úr lágkúrunni; og við snertingu frá töfrastaf hennar falla fjötrar ánauðarinnar jafnt af því sem er lífvana og hinu sem lifir. Í hinu fagurfræðilega ríki er allt – líka verkfærið sem þjónar – frjáls borgari sem nýtur sömu réttinda og þeir sem göfugastir eru; og hugsunin sem annars beygir þolinmótt efnið undir markmið sín með valdi, verður hér fyrst að biðja um samþykki þess. Hér, í ríki hinnar fagurfræðulegu sýndar, hefur því jafnréttishugsjónin ræst sem eldhuginn vildi svo gjarna sjá verða að raunveruleika í verunni. Og sé það satt að góðir siðir þroskist hraðast og best í námunda við hásæti, hljótum við þá ekki að sjá í þessu velviljaða ráðstöfun forsjónarinnar sem oft virðist setja manninum ákveðnar skorður í veruleikanum, til þess eins að beina honum inn í hugsjónaheiminn?“

(Schiller, Friedrich, 2006. Um fagurfræðilegt uppeldi mannsins. Í þýðingu. Arthúr Björgvin Bollason og Þröstur Ásmundsson. Birtist fyrst á frummálinu árið 1795. Bls. 255-256).

Fátt gæti ég hugsað mér gagnlegra fyrir íslenskan þingheim í upphafi árs árið 2017 en einmitt skilaboð þessarar bókar.

Samfélagssáttmála um stjórnkerfi fiskveiða?

Er umbylting á stjórnkerfi fiskveiða „stóra málið“ sem fyrir liggur í stjórnmálum dagsins á Íslandi? Í alvöru? Er það stóra vandamálið sem við er að etja núna?

Hélt ekki að sú stund rynni upp að ég sammála ritstjórum Morgunblaðsins en enginn veit sína ævina fyrr en öll er. Ef marka má túlkun Kjarnans á viðhorfi ritstjóra Morgunblaðsins er sú stund runninn upp að ég er innilega sammála ritstjórum Morgunblaðsins.

Skil ekki þá röksemdafærslu að umbylting á stjórnkerfi fiskveiða sé forgangsmál stjórnmálanna á Íslandi haustið 2016. Finnst ástæða til að halda því til haga að heit afstaða alls almennings á Íslandi, þar með talið Reykvíkinga, til þessa máls er fyrst og fremst til komin vegna áróðurs Morgunblaðisins í áratugi. Hugtakið „sameign þjóðarinnar“ eða þjóðareign hefur reynst betri en enginn í því áróðursstríði.

Sátt um sjávarútveginn er sannarlega eftirsóknarverð. Sátt um auðlindagjald og fyrirkomulag fiskveiða. Sannarlega er það eftirsóknarvert að við Íslendingar sem heild náum sátt í því máli sem allir geta við unað.

Það er sú nálgun sem ég óska þeirri ríkisstjórn, hver sem hún verður, að hafa í forgrunni um hvernig tekið verður á þessu máli. Sú sátt verður að fá að taka tíma. Hún verður að taka tillit til allra sem hagsmuna eiga að gæta í málinu og fyrst og síðast verður hún að gæta heildarhagsmuna þjóðarinnar í málinu.

Þetta mál, fyrirkomulag fiskveiða er samt ekki stóra málið. Það er ekki málið sem þarft er að setja í forgang.

Sátt um stjórnkerfi fiskveiða í landinu getur verið prófsteinn á ný vinnubrögð. Nýja nálgun. Fínt mál til þess að innleiða nýja hugsun í stjórnmálin. Langtímahugsun. Hugsun sem hefur að markmiði að búa til samfélagssáttmála.

Orðið eitt hljómar eins og falleg tónlist.
Ber viskuna í sér.
Samfélagssáttmáli.

Vart hægt að hugsa sér að gera Íslendingum meira gagn en að hafa þá hugsun að leiðarljósi í þessu máli. Gætum nýtt málið til að byggja brú á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Gætum eytt orku okkar í eitthvað jákvætt. Eitthvað uppbyggilegt.

Að búa til samfélagssáttmála.
Ef við næðum því væru okkur allir vegir færir.

Yfirlæti og sjálfsupphafning

Eru stjórnarhættir sem við erum orðin vön. Höldum að því er virðist að séu eðlilegir – hafa verið normið svo lengi að okkur dettur ekki í hug að annað sé tilhlýðilegt. Auðmýkt þekkjum við ekki, nema af afspurn.

Stjórnmál síðustu áratuga hafa snúist um eltingaleik í kringum gullkálfinn. Hinir hafa beðið í röðum eftir mat. Allan tímann hefur stór hópur fólks orðið sífellt fátækari, sífellt niðurlægðari og við höfum látið okkur vel líka. Í það minnsta er ekki að sjá að við höfum haft af því miklar áhyggjur. Ef við hefðum haft það væru raðirnar ekki enn til staðar.

Við höfum búið til kerfi til að eltast við „aumingjana“. Heilu embættin eru til, og deildarstjórar þeirra fengu feita kauphækkun á dögunum, sem hafa ekkert annað hlutverk en að eltast við aldrað og veikt fólk, að taka af því peningana til að tryggja að þeir séu örugglega áfram fátækir. Niðurlægðir. Njóti engrar virðingar.

Við stóðum í mótmælum á vormánuðum vegna þess að hrokafyllsti foringinn reyndist ekki hafa verið í neinum fötum. Heimtuðum kosningar og fengum þær. Í kosningunum hentum við flokknum sem reyndist okkur aldeilis betri en enginn á mestu niðurlægingatímum þjóðarinnar. Flokknum sem stóð í stórræðum í því að taka til eftir fjárhættuspil strákanna.

Samfylkingin er eini flokkurinn sem hefur þurft að sæta ábyrgð á hruninu. Það er tilhlýðilegt og við hæfi. Samfylkingin er kvenkyns og konur hafa alltaf verið góðar í því að taka við ábyrgð á ábyrgðarleysi strákanna.

Auðmýktin lætur á sér standa. Auðmýkt sem felst í því að tala ekki sífellt um sjálfan sig. Höfum haft stjórnmálaforystu svo lengi sem hefur verið í því að beina kastljósinu að sér, gera sjálfa sig að aðalatriði að við höldum að þannig eigi það að vera. Að það sé í góðu lagi að tala um sjálfan sig stöðugt. Hversu bjartsýnn maður sé að eðlisfari. Hversu jákvæður maður sé. Hversu lausnamiðaður. Og svo mætti lengi áfram telja.

Ætla að segja ykkur það núna að svona talar ekki heilbrigð forysta. Heilbrigð forysta er ekki í sífellu að kjamsa á sjálfum sér. Heilbrigð forysta talar um það sem þarf að tala um. Kjarna máls. Og þau eru næg viðfangsefnin sem við er að etja í íslensku samfélagi í jólamánuðinum 2016. Yfirlæti og sjálfsupphafning eru þættir sem við mættum svo gjarna láta tilheyra fortíðinni.

Virðing fyrir viðfangsefnunum, virðing fyrir öllu fólki (líka neikvæðu og fátæku fólki). Auðmýkt. Eru orð sem stjórnmálamennirnir okkar mættu svo gjarna læra að tileinka sér.

Þá kæmi kannski að því einn daginn að viðfangsefnin yrðu aðalatriðið en stjórnmálamennirnir sjálfir féllu í skuggann.

Yfirlæti og mannorðsmorð

Við skellum nokkrum kellingum á bálið reglulega og fáum viðhlæjendur marga.
Þær hafa reynst vera kellingar, og hverjum er ekki sama um kellingar?
Jafnvel vinstri sinnaðar kellingar?
Guð hjálpi þér, verra getur það ekki orðið.
Sumar reyndar hafa ekki verið sérlega vinstri sinnaðar, þá skellir maður bara á þær merkimiða um að þær séu það og málið er leyst. Svo hentugt. Svo yfirmáta hentugt.
Að vera vinstri sinnaður er náttúrulega út úr korti. Heimskt. Svo yfirmáta heimskt.
Það vita allir og þess vegna dettur það engum heilvita manni í hug.

Strákarnir. Þessir á miðjunni og til hægri. Maður minn. Þeir eru svo vel siðaðir. Svo góðir. Fallega klæddir og vel máli farnir. Aðdáunarverðir á allan hátt og svo miklu betur gerðir en við hin að öllu leyti. Gera aldrei neitt rangt. Ekkert.

Fullkominn popúlismi verður að heilagri kú. Eins og hendi sé veifað. Og það virkar. Snarvirkar.

Þeir sem voga sér að hafa skoðun á því að miðjuflokkarnir tveir – þessir með vel gerða fólkinu, þessu sem er ekki til vinstri, þið vitið, fari í stjórnarmyndunarviðræður með Sjálfstæðisflokknum, eru dólgar. Algjörlega morgunljóst. Fólk sem leyfir sér að tjá tilfinningar sínar er náttúrulega bara „vinstri menn“!

Hvað annað!
Á bálið með það, þar getur það verið með kellingunum!

Vei þeim sem leyfir sér að tala niður elsku hjartans drengina okkar.
Góðu drengina okkar.
Það skal fá það óþvegið.

En kellingarnar, þær mega brenna.