Geymsla og vettvangur

Enn einu sinni er ég að færa skrif mín til.
Opnaði bloggsíðu haustið 2008 þegar hrunið varð í íslensku samfélagi og birti þar í bland nýjar greinar og gamlar allt fram til ársins 2013. Árið 2016 var þeirri bloggsíðu www.bloggar.is lokað og þá færði ég allt efnið yfir á opinbera síðu sem ég átti á Facebook frá framboði mínu til stjórnlagaþings. Ég hefði allt eins getað hent efninu þar sem Facebook er ekki rétti miðillinn til að halda utan um greinaskrif af þessum toga.

Hef lengi ætlað mér að færa efnið til að eiga það aðgengilegt einhvers staðar og geri nú loksins alvöru úr því og flyt það hingað á bloggsíðu Google. Geri það í trausti þess að þar geti þetta efni fengið að vera til frambúðar. Jafnframt verður þessi síða kannski vettvangur fyrir frekari skrif. Hver veit.

Sannleikur nútímamannsins?

        Birti þessa grein í dag 1. nóv. 2025 en hún er skrifuð 19.02.2019. Hef sennilega ekki þorað að birta hana eða hvað veit              ég... man það ekki. Veit bara það að núna að hausti 2025 langar mig að hún sé  til hér í safninu mínu svo ég geng frá því. 

Ef marka má fréttir gærkvöldsins er betra að fólk sé hamingjusamt í vinnunni. Rannsóknir sýna þennan mikla sannleika að hamingjusamt fólk í vinnunni afkastar meiru og það beinlínis borgar sig, borgar sig í beinhörðum peningum, fyrir stjórnendur að sýna starfsmönnum sínum umhyggju. 

Nú þykir mér týra… Er þetta ekki stórmerkilegt? Að það sé í alvörunnni betra að starfsfólki líði betur í vinnunni?

Verð að játa að nálgun viðfangsefna nútímamannsins gerir mig oft gjörsamlega bit. Sumt þykir mér einfaldlega svo sjálfsagt mál að það þarf ekki að segja mér það. Þetta er eitt af því. Það að mér líði vel í vinnunni er auðvitað miklu líklegra til að ég verði góður starfsmaður, það er eitthvað svo augljóst. 

Nú verð ég að láta fylgja með að ég er ekki að gera lítið úr viðfangsefninu sem þessi ráðstefna fjallaði um. Hvarflar ekki að mér að rengja að stóru viðfangsefnin okkar nútímamanna í vestrænu samfélagi sé ekki síst aukin streita og kulnun. Hef kynnst því vel af eigin raun og lesið mér aðeins til um stöðuna í þessum málaflokki og það er sömu söguna að segja alls staðar í hinum vestræna heimi. Aukin streita og kulnun eru raunveruleg viðfangsefni sem valda raunverulegum vanda sem eykst sífellt. Auðvitað eigum við að vekja athygli á því og fjalla um það og vonandi mun það leiða til að við gerum ráðstafanir til að snúa þessu við.
Einhvern tíma. 

Það sem vekur áhuga minn er hvað við gerum ekki. Af hverju heyri ég aldrei um að verið sé að taka þennan punkt sem sem hér er birtur af Alfie Kohn í Harvard Business Review 1993? Hvað gerðist innan fyrirtækjanna á 10 áratugnum? Hvaða afleiðingar hafði sú breytta hugmyndafræði á heiminn? 

Í Bandaríkjunum einum? Á litla landinu okkar Íslandi? Hverju lýsa bíómyndirnar Inside Job og Smartest Guys in the Room? Heilbrigðu samfélagi? Eru þær dæmi um þroska og vit okkar samtíma? Erum við stolt af þeim heimi? Viljum við hafa hann eins áfram?

Efnahagshrunið sem varð í heiminum haustið 2008. Var það einangrað fyrirbæri? Ekkert sem þarfnast endurskoðunar við? 

Er víst að Frederick Winslow Taylor og Milton Friedman séu bestu hugmyndafræðingarnir sem við eigum að byggja hugmyndafræði heimsins á? 

Þarf ekkert að endurskoða Viðskiptafræði háskóla heimsins?

Eru stjórnunaraðferðirnar sem þar eru kenndar hver á fætur annarri sem ”sannleikur” kannski ekki sannleikur eftir allt saman? Hvað heita þær nú allar saman? LEAN, SIX SIGMA o.s.frv., o.s.frv. Eru þetta ”fræði” sem byggja á vísindum? Vísindum þar sem mannlegir eiginleikar eru teknir með í myndina? Eru þær kannski slæmar og til þess fallnar að auka streitu og kulnun? Gæti það verið?

Kulnun og streita. Getur verið að þetta tvennt séu afleiðingar af kolvitlausri þróun við stjórnun  fyrirtækja sem aftur er til orðin vegna ”sannleika” sem kenndur er í viðskiptafræði háskólanna?

Mér er mikið niðri fyrir. Ég verð að leyfa mér að spyrja.

Mér finnst kominn tími til að við beygjum af leið. 

Að við göngumst við að vera manneskjur. Að við hættum að láta eins og sjálfsagðir hlutir komi okkur á óvart. Að við höldum áfram að vera viti bornar verur. Myndirnar sem ég nota sem dæmi til að lýsa því samfélagi við erum hluti af lýsa ekki samfélagi viti borinna vera. Þar er heimskan höfð í hávegum. Upphafning heimskunnar. Er ekki kominn tími til að beygja af leið?

Lærdómur 20. aldar

Sat Bókmenntahátíð á dögunum. Eins og alltaf áður fékk maður góðan skammt af andlegri næringu. Svo óendanlega gott að vera umvafinn húmanisma, víðsýni og mannelsku í nokkra daga.

Einn þeirra sem talaði til hjarta míns á hátíðinni var Timothy Snyder sagnfræðiprófessor við Yale háskóla. Þar fór maður sem talaði tæpitungulaust. Hann hræddist ekki að tala um hvað kjör Donald Trump í embætti forseta Bandaríkjanna þýddi í raun og hann hræddist ekki að setja það sem er að gerast í heiminum í dag í samhengi við söguna. Hann hræddist ekki að krefja okkur um að sýna ábyrgð. Hvert og eitt okkar. Það væri það eina sem við gætum gert í stöðunni; að taka ábyrgð.

Til að verjast þróun fasismans á 21. öldinni verðum við að taka ábyrgð. Núna.

Í bók sinni um tuttugu atriði sem læra má af 20. öldinni hvetur hann okkur til að trúa á sannleikann. Yfirlætislaust og sjálfsögð hvatning en um leið svo full af merkingu.

Hvað þýðir það að vera hvattur til að trúa á sannleikann?

Að trúa ekki lygi?

Hvaða erindi gæti það átt við okkur á Íslandi á 21. öldinni?

Hann hvetur okkur til að vera ekki auðtrúa. Dvelja ekki um of á internetinu heldur eyða meiri tíma í raunverulegum samskiptum við fólk. Hann biður okkur um að passa upp á tölvurnar okkar, reikningana okkar, passa upp á að verða ekki hökkuð. Hann hvetur okkur til að láta ekki afvegaleiða okkur. Fara í að horfa á persónulegt líf fólks í staðinn fyrir að horfa á aðalatriðin. Það sem skiptir máli.

Hann talar tæpitungulaust um lygina sem verkfæri þeirra sem vilja ná völdum. Að við þurfum að vera á varðbergi og láta ekki villa okkur sýn.

Ég fékk gæsahúð að hlusta á hann. Aftur og aftur og aftur. Hef beðið lengi eftir að hlusta á einhvern segja nákvæmlega það sem hann sagði. Hættum að vera meðvirk með bullinu. Stöndum upp fyrir sannleikann. Raunveruleikann. Og munum að hafa athyglina á því sem skiptir máli.

Í hönd fara kosningar á Íslandi í annað sinn á einu ári. Eins og síðast kosningar sem skipta verulega miklu máli. Kosningar sem munu segja til um hvert við ætlum að fara næstu árin.

Í kosningabaráttunni sem í hönd fer skiptir meira máli en flest annað að við höfum athyglina á því sem skiptir máli. Að við pössum upp á sannleikann. Að við látum ekki afvegaleiða okkur.

Spennan magnast...

Íslenska krónan hefur verið gefin frjáls. Í meginatriðum. Tilraunastarfsemin með íslenska krónu í alþjóðlegum heimi viðskipta fær annan snúning. Fjármálaráðherra og fyrrum forsætisráðherra komnir í pissukeppni. Báðir vilja sýna okkur hvað þeir eru klárir businessmenn.

Hagkerfið er á blússandi siglingu. Hagvöxtur síðasta árs 7,2%. Styrkur krónunnar slíkur að útflutningsatvinnuvegirnir eiga í vanda. Danski sérfræðingurinn sem tekinn var í guðatölu eftir illa meðferð í síðasta góðæri segir Seðlabankann eiga að hækka vexti. Þrír framkvæmdastjórar samtaka útflytjenda kalla eftir lækkun vaxta. Hvaða ákvörðun Seðlabankinn tekur fáum við að vita á morgun.

Í dag er fyrsti dagur „frelsisins“. Fylgst er grannt með hvað gerist. Veikist krónan enn? Veikist hún verulega? Fáum við verðbólguskot? Óvissan algjör. Spennan magnast. Sérfræðingar segja okkur þó að vera róleg. Seðlabankinn hafi á að skipa góðum gjaldeyrisforða og allar hagtölur segja okkur að við séum í góðum málum. Engin ástæða sé til ótta.

Baksviðs berast fregnir af mögulegum málshöfðunum. Menn deila um verðið á krónunni sem lokuð var inni við hrun síðasta góðæris. Hvað er rétt verð? Hvað er sanngjarnt verð? Á hvaða tíma? Fyrir hálfu ári? Núna? Karlarnir sem hagsmuna eiga að gæta eru þess umkomnir að segja okkur hvað er rétt og hvað er rangt. Þeir vita það. Sbr. fyrrum forsætisráðherrann og fjármálaráðherrann. Báðir góðir hagsmunagæslumenn.

Fyrrum forsætisráðherrann ítrekar tal sitt um „vondu vogunarsjóðina“. Ber á borð málflutning í þá veru að Íslendingar sem versla með peninga séu „góðir“ og útlendingar sem gera slíkt hið sama séu „vondir“. Fordæmið hefur hann frá forvera sínum sem var góður í því að segja okkur hverjir væru góðir og hverjir væru vondir.

Íslenska krónan er gjaldmiðillinn okkar. Gengi hennar hefur bein áhrif á stöðu okkar til lengri og skemmri tíma. Eignastöðu okkar. Kaupmátt okkar. Stöðu verðtryggðu lánanna okkar. Verðlag vörunnar sem við kaupum. Verðlag þjónustunnar sem við kaupum. Allt umhverfi okkar stjórnast af því hver staða krónunnar er.

Hver hugsar um þann hag?

Spilapeningur eða alvöru gjaldmiðill?

Við hrunið 2008 var þjóðerniskennd það sem sem spilað var á. Við áttum að vera heima. Prjóna og búa til slátur.

Sjálfstæði að hætti Bjarts í Sumarhúsum varð forgangsmál. Íslenska krónan varð m.a. fulltrúi þessa sjálfstæðis. Þrjúhundruð og þrjátíu þúsund manneskjur í einu landi eru þess fullvissar að tilvist íslensku krónunnar sem sjálfstæðs gjaldmiðils sé forsenda sjálfstæðis þjóðarinnar. Íslenska krónan í alþjóðlegum heimi viðskipta.

Forystumenn í íslensku viðskiptalífi voru fremstir í flokki þeirrar baráttu að tryggja Ísland áfram sem eyland í alþjóðlegu viðskiptaumhverfi. Sjálfstætt að hætti Bjarts í Sumarhúsum. Þessa dagana upplifa þeir afrakstur þeirrar baráttu. Sterka krónu. Svo sterka að Ísland er nú orðið dýrasta land í heimi.

Í hverjum fréttatímum á eftir öðrum birtast þeir. Og í aðsendum greinum blaðanna. Vandamálið borið á borð eins og það hafi aldrei nokkurn tíma gerst áður. Sterk króna er fordæmalaus og vandamálið alveg nýtt. Helst á samhenginu að skilja að Seðlabankanum sé um að kenna.

Fyrsti áratugur aldarinnar var áratugur hækkana á verði hlutfjár fyrirtækja í Kauphöllinni. Hækkanir voru normið. Man ekki hvað kannski svona 60-70% hækkun á virði hlutabréfanna árlega. Er það svo fjarri lagi?

Það endaði með skelli. Skelli þar sem hlutafjárverð í Kauphöllinni féll saman um 85% haustið 2008. Eitt stærsta gjaldþrot heimssögunnar þar sem samdrátturinn í hagkerfinu var án fordæma alþjóðlegra hagkerfa var staðreynd.

75% stóru fyrirtækjanna í það minnsta fóru í endurskipulagningu. Þar sem blessaðir Lífeyrissjóðirnir voru til bjargar. Lífeyrissjóðirnir. Þessir sjóðir sem við höfum greitt í frá því við hófum störf og eru til þess ætlaðir að vera eftirlaunasjóðir okkar í ellinni. Björgunarsjóðir ábyrgðarleysisins par excellence. Hefur sýnt sig allar götur síðan.

Fékk Morgunblaðið borið heim til mín í kápu Icelandair einn daginn og kápu Símans hinn daginn í boði Lífeyrissjóðanna einhverja daga á meðan þetta allt saman gekk yfir. Athugasemdin er skrifuð í dagbókina 3. apríl 2011, kannski gerðist það þó 2009 eða 2010 man það ekki.

Kauphöllinni í dag er haldið uppi af Lífeyrissjóðunum. Lífeyrissjóðirnir eru ráðandi aðilar í öllum fyrirtækjum í Kauphöllinni og henni hefði líklega verið lokað fyrir löngu ef þessir lukkupeningar hefðu ekki verið til staðar þegar spilapeningarnir voru búnir. Núna vilja þeir fara að byggja vegi með þessum peningum. Gott ef ekki íbúðir. Já Lífeyrissjóðirnir eiga að halda vélinni gangandi.

Íslendingar eru 330.000. Hvaða takmörk setur sú staðreynd ein og sér íslenskri krónu? Vilja íslenskir athafnamenn fara aftur til 20. aldar í viðskiptum sínum á alþjóðavettvangi? Viljum við vera á stórtæk í alþjóðlegum viðskiptum áfram eins og við höfum verið alla þessa öld? Ætlum við samt að halda í íslenska krónu?

Hér bið ég forsvarsmenn viðskiptalífsins að svara. Hvort vilja þeir? Íslenska krónu? Eða ekki? Ætla þeir að lifa með krónu eða ætla þeir það ekki? Ef þeir ætla að lifa með henni má ég þá biðja þá um tala af ábyrgð? Ábyrgð þar sem gengið út frá því að það sem fer upp fer líka niður. Það sem veikist, styrkist líka.

Það sem gerðist í Kauphöll Íslands á árunum 2003-2008 var ekki gagnleg reynsla. Sú reynsla lifir kannski enn í minninu. Menn halda kannski að það sé bara til ein leið – upp. Það er ekki svo. Það sem fer upp fer líka niður. Það sem veikist, styrkist líka.

Kannski til of mikils mælst – en má ég líka biðja þá um að muna að við erum til. Venjulegt fólk sem höfum hugsað okkur að lifa í þessu landi með þeim. Til þess að það sé hægt verða þeir að læra ábyrgð.

Aukning landsframleiðslunnar af þeim toga sem við kynntumst svo vel á 1. áratug aldarinnar er einskis virði. Þúsundir manna fóru illa út úr þeim efnahagslegu hamförum. Einhverjir misstu allt sitt, einhverjir heilsuna og enn aðrir gleðina. Sumir misstu þetta allt aleiguna, heilsuna og gleðina.

Má ég því biðja samtök atvinnulífsins á Íslandi að sýna mér ábyrgð. Ábyrgð á því að íslenska krónan er ekki þeirra spilapeningur, þeir geta ekki ákveðið gengi hennar eftir því hvað hentar þeim best í leiknum.

Íslenska krónan og líf á Íslandi

Seljendur vöru og þjónustu frá Íslandi kvarta stórum undan gengi íslensku krónunnar þessi misserin. Skal engan undra. Þegar þú selur vöru eða þjónustu viltu vita hvaða tekjur þú færð fyrir þá vöru eða þjónustu. Þegar krónan styrkist umtalsvert þýðir það færri krónur í tekjur á sama tíma og kostnaðurinn er í íslenskum krónum. Útkoman verður ekki sú sem þú væntir. Kannski minni hagnaður. Kannski tap.

Líf mitt sem venjulegrar manneskju vænkast heldur í umhverfi styrkrar krónu. Verðbólga hefur verið lág um nokkurt skeið og meira að segja verðhjöðnun einhvern mánuðinn. Upplifði á dögunum að ég keypti nikótíntyggjó í apótekinu sem kostaði nokkur hundruð krónum minna pakkinn en síðast þegar ég keypti hann. Minnist þess varla að það hafi gerst í mínu lífi áður. Að vara eða þjónusta á Íslandi hafi lækkað í verði.

Þegar íslenska krónan er annars vegar eru lítil takmörk á birtingarmyndum nýrrar reynslu. Blessaður túristinn hefur orðið þess valdandi, ásamt styrkri stjórn peningamála, að ég hef nú upplifað þetta í fyrsta skipti. Að höfuðstóll verðtryggða lánsins míns stendur nánast í stað í heilt ár og ég kaupi innflutta vöru lægra verði en ég gerði fyrir nokkrum mánuðum. Skórnir sem mig langar í kosta núna nokkrum tugum þúsunda minna í búðinni en þeir gerðu fyrir níu árum.

Ég er því þakklát. Þakklát túristunum og þakklát Seðlabankanum. Stjórnvöld, þeir sem eiga þó að stjórna umhverfinu sem ég bý við, hafa ekki frekar en fyrr mikið með þetta að gera. Þetta umhverfi sem ég bý við. Athafnamennirnir, þessir sem eiga að hafa vit og skilning á samhengi hlutanna, gráta styrka krónu. Hamast á Seðlabankanum og sjá í honum hinn illa sjálfan. Báðir vilja umfram allt halda í krónuna. Stjórnvöld og athafnamennirnir. Þeir krefjast þess að ég, venjulega manneskjan, lifi í umhverfi krónunnar.

Við erum 330 þúsund manneskjur. Hagkerfið er á blússandi siglingu. Túristum fjölgar og fjölgar og fjölgar og okkur er sagt að þannig verði það áfram. Athafnamennirnir kvarta sáran yfir gengi íslensku krónunnar og krefjast niðurfellingar hafta. Lausnina á stöðu krónunnar sjá þeir í „frelsi hennar“. Frelsi til að fara með hana út og inn að vild.

Eftir hverju eru þeir að kalla? Að fjármagnshreyfingar verði frjálsar eins og þær voru fyrir hrun? Að gengi krónunnar fái að sveiflast aftur eftir fjárfestingum eins lífeyrissjóðs í útlöndum? Eða kaupum eins fyrirtækis á Íslandi í öðru fyrirtæki í útlöndum?

Geng út frá því að þeir vilji vera stórtækir, íslensku athafnamennirnir. Vilji vera stórtækir í alþjóðlegum viðskiptum. Lái þeim það ekki. Það er gaman að vera stórtækur. Gaman að vera í alþjóðlegum viðskiptum. Gaman að ná árangri.

En hvað með okkur venjulegu manneskjurnar? Hvernig eigum við að lifa í samfélagi með þeim? Þegar þeir eru stórtækir? Og við erum bara 330 þúsund.

Seðlabankinn stritar við að halda verðbólgu niðri og hefur orðið vel ágengt. Ótrúlega vel ágengt. Það skiptir mig, venjulegu manneskjuna, máli. Öllu máli. Ég treysti þeim. Ég treysti ekki íslensku athafnamönnunum og ekki heldur stjórnvöldum. Ekki vegna þess að ég haldi að þeir séu illir. Eða að ég haldi að þeim sé illa við mig. Ég treysti þeim ekki vegna þess að ég hef ekki ástæðu til að treysta þeim. Þeir hafa ekki reynst traustsins verðir og þeir verða að ávinna sér traust aftur. Það gerist ekki á einum degi.

Traust ávinna þeir sér ekki með ábyrgðarlausu tali. Athafnamenn og stjórnvöld eiga að skilja samhengi hlutanna. Betur en ég og við hin, venjulegu manneskjurnar. Þess vegna langar mig að biðla til þeirra að haga sér þannig. Sýna ábyrgð. Sýna mér ábyrgð í tali sínu um þetta efnahagsumhverfi sem við lifum í.

Fleira var það nú ekki.

Hver ber ábyrgð á hverju?

Ole Anton Bieltvedt alþjóðlegur kaupsýslumaður skrifar grein í Fréttablaðið í dag. Þar gerir hann Seðlabankann að sökudólgi fyrir sterkri stöðu íslensku krónunnar. Vílar ekki fyrir sér að bera saman stýrivexti í Bretlandi, Noregi, Svíþjóð og Sviss við stýrivexti á Íslandi. Lætur að því að liggja eins og margir íslenskir athafnamenn, viðskiptaritstjórar og fleiri hagsmunategndir aðilar á síðustu vikum að Seðlabankanum sé að um að kenna staða krónunnar. Seðlabankinn og starfsmenn hans eru hinn vondi sjálfur. Þeir sjálfir athafnamennirnir, viðskiptablaðamennirnir og hagsmunatengdu sérfræðingarnir - þeir kunna nú aldeilis að stýra efnahagsmálum á Íslandi og er treystandi til þess. Þeir vita allt best og eru þess umkomnir að tala af fullkomnu ábyrgðarleysi um stöðu íslensku krónunnar fyrr og nú.

Þið verðið að fyrirgefa en hvernig geta menn verið svona ósvífnir? Ég hef búið á Íslandi í 54 ár. Mig langar að geta búið hér áfram en ábyrgðarleysi íslenskra karla í efnahagsmálum gerir mér það næstum ókleift. Að því kemur að maður verður kannski bara að flýja land. Flýja ábyrgðarleysið og kjaftháttinn. Til lands þar sem karlar geta hamið græðgi sína og gera venjulegu fólki kleift að búa í samfélaginu með þeim.

Ég er sammála Ole Antoni Bieltvedt um eitt. Íslenska krónan er ekki gjaldmiðill sem hægt er byggja líf sitt á. Hvorki íslenskur almenningur eða íslenskt atvinnulíf getur búið við óstöðugt íslenskt efnahagsumhverfi áratug eftir áratug eftir áratug. Athafnamenn sem krefjast alþjóðaviðskipta verða að vera menn til þess að geta horft á eftir sérhagsmunagræðgi sinni og styðja við fulla aðild að Evrópusambandinu og upptöku evrunnar.

Efnahagsumhverfið er óstöðugt vegna íslensku krónunnar. Íslenska krónan er örgjaldmiðill 330.000 manneskja. Athafnakarlarnir krefjast þess að fá að vera stórtækir í sínum business. Þá verð ég að krefja þá um það að gjöra svo að sætta sig við að fórna íslensku krónunni fyrir. Hvorutveggja gengur ekki upp. Því miður. Við erum bara 330.000. Fjölgun upp í milljónir tekur tíma.

Menn sem vilja eiga í stórum viðskiptum og græða mikið verða bara að gjöra svo vel að búa til umhverfi þar sem þeir geta leikið leiki sína án þess að kollsteypa efnahagsumhverfi hins venjulega manns í leiðinni. Það er ekki hægt með íslenska krónu sem gjaldmiðil.

Vextir hér eru ekki háir vegna þess að mennirnir í Seðlabankanum séu svo vondir menn. Vextir hér eru háir vegna sögu íslenska efnahagsmála.

Ole Anton Bieltvedt væri kannski til í að skrifa aðra grein? Grein þar sem sýndi okkur íslenskum almenningi gengi sænsku krónunnar, norsku krónunnar og evrunnar gagnvart íslensku krónunni frá því að evran varð til? Verðbólgu í Noregi, Svíþjóð, Sviss og Íslandi síðustu 50 árin?

Er hann til í það?

Svo skulum við tala saman um stýrivexti í þessum löndum.