Íslenska þjóðin og og þjóðmálaumræðan

Grein birtist í "Viðskiptaviti" blaði háskólanema Háskólans í Reykjavík vorið 2003

Stendur þjóðernisstefna framþróun á Íslandi fyrir þrifum? Þessi spurning hefur oftar en ekki orðið mér tilefni til hugleiðinga. Þjóðerniskennd virðist okkur flestum í blóð borin og við erum afskaplega stolt af því að vera Íslendingar, sjálfstæð þjóð í þessu litla landi. Getur það verið að þessi sama þjóðerniskennd þvælist fyrir okkur í pólitíkri umræðu? Getur verið að við séum svo blinduð af því að vera sjálfstæð þjóð að við getum ekki tekið afstöðu til mála eingöngu þess vegna? Hér verður ekki fullyrt neitt um það en hér á eftir fara hugleiðingar mínar um þetta atriði.

Eins og ég hef upplifað þjóðmálaumræðuna um langa hríð þá hefur öruggasta leiðin til að þagga niður alla vitræna umræðu um málefni verið að setja viðkomandi mál í samhengi við orðið "þjóð" og íslenska þjóðin gengur af göflunum! Hver kannast ekki við umræðuna um EES samninginn á sínum tíma? Umræðan á meðal landans var fyrst og fremst á þeim nótum að með aðild að samningnum værum við að missa sjálfstæði okkar. Ég man ekki til þess að við almenningur, kjósendur í þessu landi höfum nokkurn tíma komist í tæri við vitræna umræðu á þeim tíma, hvað aðild að EES samningnum raunverulega þýddi. Umræðan var meira og minna í slagorðaformi um að með undirskrift værum við að ofurselja okkur valdhöfum í Brussel. Hvað hefur síðan komið á daginn? Í dag virðast flestir sammála um að EES-samningurinn hafi ekki fært okkur neitt annað en gott. Þannig hafa menn nú miklar áhyggjur af því ef ekki tekst að endurnýja samninginn vegna stækkunar Evrópusambandsins. Hræsluáróðurinn á sínum tíma um að íslenska þjóðin missti sjálfstæði sitt við það að gerast aðili að samningnum virðist því ekki hafa átt við rök að styðjast. Af hverju höfum við ekkert lært af þessu. Af hverju erum við enn með hræðsluáróður um að með aðild að Evrópusambandinu værum við að missa sjálfstæðið? Af hverju erum við sem höfum verið sjálfstæð þjóð í næstum 50 ár (eða öllu heldur í 85 ár frá 1918) enn svona óskaplega hrædd við að missa sjálfstæðið? Hvað með Eystrasaltslöndin eða nýstofnuð lýðveldi A-Evróppu, af hverju keppast allar þessar þjóðir við að gerast aðilar að Evrópusambandinu, af hverju er þessi hræðsla ekki fyrir hendi hjá þeim?

Á sínum tíma þegar við gerðumst aðilar að EES-samningnum voru um leið sett lög hér á landi sem kveða á um bann við erlendum fjárfestingum í íslenskum sjávarútvegi. EES-samningurinn kvað á um hið fræga fjórfrelsi þ.e. frjálst flæði fólks, fjármagns, vöru og þjónustu á milli landanna. Ísland fékk undanþágu frá meginreglunni hvað varðaði frjálst flæði fjármagns. Talið var nauðsynlegt að loka fyrir þann möguleika að útlendingar gætu keypt sig inn sjávarútveginn hér. Það er athyglisvert að lesa umræðuna á þessum tíma. Ekkert þarf að velkjast í vafa um að rökin fyrir lögunum voru fyrst og fremst hræðsla, hræðsla við að hleypa útlendingum að. Hefur þessi stefna örugglega skilað okkur árangri. Er það örugglega rétt stefna að láta stjórnast af hræðslu í þessu máli? Við sem fylgst höfum með umræðunni allar götur síðan höfum rekið okkur á að ekki má ljá máls á breytingum á þessu atriði, þá fer alltaf sami söngurinn af stað. Nefnilega sá að með því að opna fyrir beinar erlendar fjárfestingar í íslenskum sjávarútvegi séum við svo gott sem að selja landið! Þegar við horfum á þetta í samhengi, hvernig stendur þá á því að okkur finnst sjálfsagt að Íslendingar megi fjárfesta hvar í heiminum sem þeim sýnist og á það er litið sem hið besta mál. Engum virðist detta í hug að gagnrýna það. Hvernig má það vera að þetta geti verið bara á einn veginn? Er það bara besta mál að Íslendingar fái að fjárfesta hvar í heiminum sem þeim sýnist í hvaða atvinnuvegi sem þeim dettur í hug en á sama tíma er það nánast landráð að útlendingar fái að fjárfesta hér? Er þetta vegna þess að við erum svo góðir? Erum við svo miklu betur af guði gerðir Íslendingar að það er allt í lagi að við gerum það sem okkur sýnist en við verðum á sama tíma að hafa hömlur á öðrum sem gætu verið í sömu hugleiðingum og við? Hvernig stendur á því að um leið og hreyft er við því að opna fyrir beinar erlendar fjárfestingar í íslenskum sjávarútvegi er um leið sett af stað umræðan um að við það munum við Íslendingar missa sjálfstæði okkar? Getur það verið að ástæðan sé að með því er örugglega búið að koma umræðunni fyrir kattarnef og tryggja það að við málinu verði ekki hreyft meir.

Heldur hefur rofað til hvað varðar umræðu Íslendinga um aðild að Evrópusambandinu, þó enn sé langt í land að allir séu sammála um að þetta málefni megi ræða opinskátt. Enn er það fyrst og fremst hræðsluáróður sem á að koma í veg fyrir að við ræðum þetta mál. Hræðsluáróður á þeim nótum að með aðild séum við að ofurselja sjálfstæði okkar útlendingum.


Eitt umdeildasta málefni síðari tíma hér á landi er kvótakerfið en meira að segja í því máli má greina eitthvað sem fallið getur undir þjóðerniskennd eða ást Íslandinga á þessu orði "þjóð", eða hver kannast ekki við orðfærið "sameign íslensku þjóðarinnar"? Hvað þýðir þetta hugtak "sameign íslensku þjóðarinnar"? Vissulega fallegt hugtak og hátíðlegt en hversu mörg okkar áttum okkur á því hvað þetta hugtak raunverulega þýðir? Hvað þýðir það að ég og þú og allir hinir Íslendingarnir 280.000 þúsund manns, eigum eigum einhverja tiltekna eign saman? Alþingi okkar Íslendinga er búið að skilgreina það, það gerðu þeir með setningu laga nr. 58 um þjóðlendur árið 1998. Með þeim lögum verður orðið "þjóðlenda" til og það skilgreint í 1. mgr. 2. gr. er skilgreint hver sé eigandi þjóðlendna en það íslenska ríkið. Í 2. mgr. 2. gr. sömu laga segir ennfremur hver það er sem fer með málefni þjóðlendna en það er forsætisráðherra eða framkvæmdavaldið. Við setningu þessara laga varð því ljóst að þetta orðfæri "sameign íslensku þjóðarinnar" þýðir eftir allt saman ekkert annað en eign íslenska ríkisins! Hvernig hljómar það í eyrum okkar landsmanna? Þegar við höfum hlustað á endalausa umræðu um "sameign íslensku þjóðarinnar" höfum við haft í huga að þetta hugtak þýðir ekkert annað en "ríkiseign"? Getur verið að andstæðingar kvótans hafi verið þvílíkir áróðursmeistarar að þeir hafi uppgötvað mátt þessa hugtaks "sameign íslensku þjóðarinnar" og hafi með notkun þess fengið alla landsmenn meira og minna á sitt band án þess að þurfa nokkurn tíma að gera sömu þjóð ljóst hvað hugtakið í raun og veru þýðir? Eða hvað segið þið landsmenn? Hafið þið öll gert ykkur grein fyrir því að "sameign íslensku þjóðarinnar" þýðir ekkert annað en hið vel þekkta orð "ríkiseign"? Það verður að teljast merkilegt að þessi umræða hefur náð svo langt að nú er komin fram tillaga á Alþingi um að setja þetta hugtak í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins! Það er sem sagt komin fram tillaga um það að í íslensku stjórnarskrána komi sérstakt ákvæði um "þjóðareignarrétt". Því er verið að blanda orðinu þjóð inn í þetta samhengi? Af hverju gangast menn ekki við því hvað þeir eru að gera og tala um orðið "ríki" í stað þess að tala um orðið "þjóð"? Getur það verið að ástæðan sé sú að verið er að slá ryki í augu kjósenda? Eða hver getur ástæðan verið önnur? Það er hverjum og einum lögfræðingi ljóst að með þessu er verið að setja inn í stjórnarskrá ákvæði um að íslenska ríkið slái eign sinni á allt sem sem ekki er skilgreint í einkaeignarrétti í nú þegar. Hvers vegna er þá verið að nota orðið þjóð - í stað þess að tala um orðið ríki? Ríki og þjóð eru ekki það sama, íslenska þjóðin er ekki það sama og íslenska ríkið - er það? Eins og þetta er sett upp af alþingismönnum og eins og umræðan er, mætti halda að svo væri en þegar að skilgreiningu kemur, er ljóst að svo er ekki. Íslenska þjóðin sem slík getur ekki átt eitt eða neitt saman án þess að það sé íslenska ríkið sem er skilgreindur eignaraðili að þeirri eign.


Hér hefur verið vaðið úr einu í annað en allt sem tekið er fyrir hér að ofan á það sameiginlegt að það snýst um þetta hugtak "íslensku þjóðina". Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að það sé langt í land með að pólitísk umræða hér á landi sé þess eðlis að við kjósendur getum verið fær um að mynda okkur skoðanir á grundvallarmálefnum, einmitt vegna þess að þessi sömu grundvallarmálefni eru sett í eitthvað óskilgreint samhengi við orðið "þjóð" sem aftur verður til þess að samhengi hlutanna verður óskýrt. Mikið hefur verið talað um þjóðaratkvæðagreiðslu um hin ýmsu málefni síðustu misserin. Í ljósi þess sem hér er til umræðu, hvernig í ósköpunum á þjóðin að vera þess bær að greiða atkvæði um hin ýmsu málefni? Grundvallarforsenda þess að það geti nokkurn tíma orðið hlýtur að vera að hlutirnir séu settir í rétt samhengi. Hvað varðar aðild að Evrópusambandinu, hvað varðar opnun á erlendar fjárfestingar í íslenskum sjávarútvegi og/eða orkufyrirtækjum, hvað varðar kvótakerfið og svo mætti lengi áfram telja. Grundvallarforsenda þess að við séum til þess bær að mynda okkur skoðanir á þessum málum hlýtur að vera að umræðan sé skýr um hvað það er sem skiptir máli.

Í framhaldi af því sem sett er fram hér að ofan er eðlilegt að spyrja eru erlend áhrif endilega af hinu vonda fyrir okkur Íslendinga ef grannt er skoðað? Hvar voru Íslendingar staddir fyrir síðari heimsstyrjöldina? Hvernig stendur á því að þeir sem þar voru uppi tala um "blessað stríðið". Hvað var það öðru fremur sem breytti lífskjörum okkar Íslendinga á síðustu öld annað en erlent fjármagn? Marshall aðstoð og erlendir peningar þeirra hermanna sem hér voru á tímum seinni heimsstyrjaldarinnar? Er ekki kominn tími til að við horfumst í augu við að einmitt vegna erlends fjármagns erum við í þeirri stöðu sem við erum í dag?

Þá er ekki síður ástæða til að taka fyrir áhrif alþjóðasáttmála sem Íslendingar hafa undirritað á lagalegt umhverfi hér undanfarinn áratug. Eða hvað með mál Jóns Kristinssonar fyrir Mannréttindadómstólnum gegn íslenska ríkinu? Um það mál má með sanni segja að "lítil þúfa hafi velt þungu hlassi" því í kjölfarið á því máli kom til aðskilnaðar dómsvalds og umboðsvalds í héraði 1992. Hvað þýðir það á mannamáli? Það þýðir það að fyrir erlend áhrif voru Íslendingar nauðbeygðir til þess að skilja að annars vegar þá sem stóðu að rannsókn sakamála í héraði og þeirra sem dæmdu í sömu málum! Eitthvað sem manni finnst raunar svo morgunljóst að hljóti að vera eðlilegt, en einhverra hluta vegna þótti það nú samt ekki í þessu fagra landi okkar. Okkur fannst það eðlilegt allar götur fram á síðastliðinn áratug að það væru sömu menn sem rannsökuðu mál og sem síðan dæmdu í þeim. Í raun er allt of langt mál að fara ofan í það hér hversu gríðarlega mikil erlend áhrif hafa haft á íslenskt réttarfar síðastliðinn áratug, það er efni í sérstaka grein. Í mínum huga sem þegn þessa lands er ekki nokkur vafi á erlend áhrif hafa í langflestum ef ekki öllum tilfellum orðið til að bæta íslenskt réttarfar, bæta réttarstöðu okkar þegnanna gagnvart ríkisvaldinu.

Að öllu þessu sögðu má ljóst vera hver skoðun höfundar er á erlendum áhrifum. Ég tel erlend áhrif í öllum tilfellum vera okkur íslenskri þjóð til heilla. Ég er orðin langþreytt á stjórnmálamönnum sem hver um annan þveran keppast við að kaffæra öll stórmál sem ég vil taka afstöðu til með að setja þau í samhengi við ÍSLENSKA ÞJÓÐ með stórum stöfum og telja sig þar með fría sig því að þurfa að taka afstöðu til mála. Ég hef um langa hríð starfað í alþjóðlegu umhverfi og hef haft aðstöðu til að mynda mér skoðanir á samhengi hlutanna. Ég hef í starfi mínu ekki séð að ég hafi sérstaka ástæðu til að sjá Íslendinga sem fyrirmynd allra annarra þjóða nema síður sé. Ég er orðin hundleið á þjóðerniskennd landans og langar mikið að segja henni stríð á hendur! Ég get ekki séð að hún séð í henni nokkra skynsemi eða nokkra röksemdafærslu. Einhver áhugaverðasta lesning sem ég hef komist í undanfarin misseri snýst einmitt um þetta málefni sem ég tek hér til umræðu en hún heitir "Íslenska þjóðríkið" eftir Guðmund Hálfdánarson og kom út fyrir jólin 2001. Þessi bók færir rök fyrir þeim skoðunum sem hér eru ábyrgðarlaust settar fram og mæli ég með því að hver sem áhuga hefur á málefninu lesi hana og myndi sér skoðanir á því sem þar er sett fram.

Að síðustu áskorun til landa minna; Viljum við stjórnast af hræðslu næstu áratugi? Viljum við halda áfram á þeirri braut að pólitísk umræða snúist fyrst og fremst um eitthvað sem við getum ekki fest hönd á? Viljum við að umræðan sé föst í sama fari og við komumst aldrei lönd né strönd í neinu því máli sem raunverulega skiptir okkur máli? Viljum við halda áfram að vera hrædd við að missa sjálstæðið út í það óendanlega og þar með fría okkur ábyrgð á því að ræða mikilvæg mál? Ég get augljóslega ekki svarað þessum spurningum hér og nú, en ég get svo sannarlega velt þeim út í umræðuna og beðið um viðbrögð og það ætla ég að gera...

Hver ber ábyrgð á orðræðunni?

Hvað varð til þess að stjórnmálaumræðan er komin niður á það plan sem hún virðist komin?  Hver ber ábyrgðina á því skítkasti og þeim hræðilegu dylgjum sem við landsmenn allir höfum orðið vitni að í dag?  Getur það verið að Ingibjörg Sólrún beri ábyrgð á þessum málflutningi, er það hún sem hefur komið þessu öllu af stað?  Er nú svo komið að Ingibjörg Sólrún beri ábyrgð á orðum Davíðs Oddssonar?  Helst hefur mátt skilja það á umræðunni.  Þannig lét Guðni Ágústsson varaformaður Framsóknarflokksins hafa það eftir sér í viðtali í Útvarpinu í dag að Ingibjörg Sólrún hafi komið þessari umræðu af stað.  Undir það tók Steingrímur J. Sigfússon formaður Vinstri grænna, orðrétt sagði hann að  allt frá því að Ingibjörg Sólrún fór með hálfkveðnar vísur í ræðu sinni í Borgarnesi hafi umræðan þróast á einn veg…!  Ég spyr – er þetta sanngjarn og réttlátur málflutningur?  Er hægt að túlka ræðu Ingibjargar Sólrúnar á þennan veg?  Er hægt að ætla Ingibjörgu Sólrúnu að hafa komið þessari orðræðu allri af stað?  Ég skora á ykkur öll að mynda ykkur skoðun á því sjálf með því að lesa ræðu Ingibjargar Sólrúnar í Borgarnesi í heild sinni.  Hana má finna á síðu Samfylkingarinnar hér á vefnum.  Ég verð að játa að ég las hana í fyrsta skipti í heild sinni í kvöld og verð að segja að hún olli mér ekki vonbrigðum frekar en fyrri daginn.  Ræðan er góð og blæs manni í brjóst framtíðarsýn og trú á því að þar fari manneskja með hugsjónir sem hún hefur áhuga á að fylgja eftir.  Ræðan er með öðrum orðum algjörlega í samræmi við þann málflutning sem Ingibjörg Sólrún hefur alltaf staðið fyrir.  Að vera fyrst og fremst trú sinni sannfæringu.  Að halda á lofti nýjum tíma, nýjum umræðugrundvelli, nýrri hugsun í pólitík á Íslandi.  Ingibjörg Sólrún er og hefur alltaf verið boðberi breytinga.  Einmitt þess vegna er ég hrifin af henni, einmitt þess vegna styð ég hana heils hugar og einmitt þess vegna finn ég mig knúna til að taka upp merki hennar með þessum skrifum.  Ég bið ykkur öll sem fylgst hafið með umræðunni undanfarna daga, lesið greinina í heild sinni og dæmið sjálf hvort í þessari ræðu hafi Ingibjörg Sólrún riðið á vaðið með dylgjur og hálfkveðnar vísur.  

Ég veit ekki með ykkur en ég hef nú um nokkurt skeið verið orðlaus yfir því hvernig umfjöllun í fjölmiðlum hefur þróast í kringum Ingibjörgu Sólrúnu upp á síðkastið.  Það fór ekki fram hjá neinum að framganga Ingibjargar Sólrúnar í landsmálin olli titringi á meðal margra stjórnmálamanna.  En aldrei hvarflaði það að mér að framganga hennar ætti eftir að hafa þau áhrif sem hún hefur haft.  Í hverjum þættinum á fætur öðrum hef ég hlustað á karlmenn gefa í skyn að Ingibjörg Sólrún hafi ekki afrekað neitt í borgarstjórastóli.    Þannig hlustaði ég á Hannes Hólmstein Gissurarson í viðtalsþætti við Kristján Þorvaldsson á rás 2 á sunnudaginn fyrir viku senda áskorun til hlustenda að senda sér tölvupóst ef það vissi hvað Ingibjörg Sólrún hefði skilið eftir sig í starfi borgarstjóra!  Ásgeir nokkur, ritstjóri erlendra frétta í Morgunblaðinu lét hafa eftir sér í útvarpsþættinum Í vikulokin nokkru áður að Ingibjörg Sólrún hafi ekki afrekað neitt í starfi borgarstjóra.  Við bæði þessi ummæli var mér brugðið, svo mjög að ég hef ekki haft mig í það að andmæla.  Ég spyr sjálfa mig að þeirrar spurningar, hvernig er þetta hægt?  Hvernig stendur á því að þessir menn virðast ætla að komast upp með svona fullyrðingar?  Skyldi það geta verið að það skipti máli að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir er kona.  Kona sem er fylgin sér og hefur fyrst og fremst fylgt eftir málefnum en ekki hugsað um það að reisa sér minnsmerki.   

Í starfi borgarstjóra hefur Ingibjörgu Sólrúnu tekist hvorki meira né minna en kollvarpa því umhverfi sem við lifum í og þá á ég að sjálfsögðu fyrst og fremst við aðstæður kvenna.  Ingibjörg Sólrún og samstarfsmenn hennar í R-listanum* hafa algjörlega gjörbylt aðstæðum fjölskyldna í þessari borg á valdatíma sínum.  Eigum við að rifja það aðeins upp.  Árið 1992 skrifaði ég mína fyrstu grein í Morgunblaðið þar sem réttlætiskennd minni var gjörsamlega misboðið.  Þá voru aðstæður þannig að biðlistar að dagvistarheimilum (sem þá voru kölluð) þessarar borgar lokaðir öðrum en forgangshópum, þ.e. einstæðum foreldrum og fleiri minnihlutahópum.  Hvað þýddi þessi staðreynd?  Hún þýddi það að konur í þessari borg höfðu ekki val um líf sitt og starf.  Það er nú einu sinni þannig að það eru konur sem ganga með  börnin, því eru það konur sem standa frammi fyrir spurningunni um hvað eigi að verða um barnið þegar og ef þær ætla sér að vinna úti.  Grundvallarforsenda þess að konur hafi val, að þær geti leyft sér að vinna að starfsframa, að þær geti leyft sér þau sjálfsögðu mannréttindi að – hugsa um sig sjálfar eru leikskólar fyrir börnin.  Svo einfalt er það, um þetta atriði þarf ekkert að deila.  Af fenginni reynslu efast ég ekkert um að þessi skoðun mín verður til þess að ýta undir reiði þeirra sem eru á annarri skoðun.  Það er nefnilega þannig ennþá á árinu 2003 að þetta má ekki segja berum orðum.  Kona má ekki viðurkenna það hún hafi vilja til að setja barnið frá sér til að hún geti sinnt eigin þörfum.  Það er ennþá “tabú” og konur eru enn að gefa misvísandi skilaboð um þetta atriði.  En þetta er raunar efni í sérstaka grein og verður ekki tekið frekar fyrir hér.  Svona var umhverfið hér í borginni fyrir ekki lengri tíma síðan en 9 árum.  Í dag eru enn langir biðlistar að leikskólaplássum í þessari borg, en forsendurnar og kröfurnar eru allt aðrar.  Í dag þykir sjálfsagt að sótt sé um leikskólapláss allan daginn fyrir öll börn, hver svo sem eiga þau, hvort sem það eru giftir foreldrar, í sambúð, skólafólk eða einstæðir foreldrar.  Í raun hefur átt sér stað algjör bylting í þessum málum í valdatíð R-listans.  Ég hef ekki tölur á takteinum hér og nú, en ég skal svo sannarlega bæta úr því hið fyrsta.  

Þá er það næsta stig en það eru skólamálin.  Þar hefur R-listinn einnig gjörbreytt aðstæðum fjölskyldna í þessari borg, þó enn sé mörgu ólokið.  Það tekur nefnilega langan tíma að breyta þeim hræðilegu aðstæðum sem Sjálfstæðisflokkurinn hafði skapað í þessum málaflokki sem og mörgum öðrum sem snúa að því sem skiptir máli, nefnilega því að lifa sem manneskja í þessari borg.  R-listanum hefur tekist að einsetja alla skóla í borginni.  Hvað þýðir það?  Það þýðir það að svigrúm gefst til að skipuleggja aðra starfsemi innan skólanna.  Það þýðir það að kannski mun koma sá dagur að börnin okkar geti gengið í skóla og stundað sínar tómstundir í sama skóla og að stundaskrá þeirra sé samfelld.  Það er svo skrítið að hingað til hefur ekki verið litið á þetta atriði sem sjálfsagðan hlut.  Fyrir mér er það skrítið því ég er alin upp úti á landi og gekk í sveitaskóla þar sem alla tíð þótti sjálfsagt að ég mætti í skólann á morgnana og kæmi heim að honum loknum klukkan fimm.  Ég fékk mína máltíð í skólanum og ég stundaði mínar tómstundir í skólanum.  Það vorkenndi mér enginn, enda ekki nokkur ástæða til.  Aðstæður í skólanum voru þær bestu sem á verður kosið og ég hugsa alltaf með sérstökum hlýhug til þessa tíma.  Vegna þessa hef ég aldrei getað skilið þetta viðhorf hér í Reykjavík að börnunum sé vorkunn að ganga í skóla allan daginn.  Viðhorf sem ég tengi mjög þeirri pólitík sem hér hefur verið rekin af Sjálfstæðisflokknum, hversu mjög sem þeir hafa reynt að afneita þeirri stefnu upp á síðkastið.  Málflutningur þessa flokks sem sérstaks boðbera fjölskylduvænnar pólitíkur er vægast sagt ekki trúverðugur enda hafa þeir ekki uppskorið fylgi út á hann.  Þriðja málið má nefna hér sem hefur gjörbreyst í valdatíð R-listans en það er umhverfi gangandi vegfarenda hér í borg.  Í dag get ég farið í margra klukkutíma göngutúr eftir göngustígum meðfram strandlengjunni og notið fegurðar umhverfisins.  Það er ótrúleg bylting, Davíð Oddsson og fyrirrennarar hans höfðu aldrei áhuga á gangandi vegfarendum eða mannlífi.  Þeirra pólitík gekk út á steinsteypu og bíla, svo einfalt var það.  

Það þarf ekkert að fara í grafgötur með að R-listinn með Ingibjörgu Sólrúnu í broddi fylkingar hefur gjörbylt umhverfinu í þessari borg til hins betra.  Því frábið ég mér allar staðhæfingar um það að Ingibjörg Sólrún hafi ekki gert neitt í valdatíð sinni.  Það er rétt að hún hefur ekki byggt Perlu eða Ráðhús til minningar um sjálfa sig.  Hún hefur gert svo miklu, miklu meira og mikilvægara.  Hún hefur unnið staðfastlega að því að breyta því samfélagi sem við lifum í og ég er þess fullviss að hún mun halda því áfram þegar og ef hún kemst til valda í landsmálunum.

Látum því ekki karlaveldið sem við lifum í segja okkur eitthvað annað!   Látum ekki forsvarsmenn stjórnmálaflokkanna gera lítið úr Ingibjörgu Sólrúnu með því að leyfa þeim og fjölmiðlum að mistúlka orð hennar og leggja út frá þeim á versta veg.  Sjáum við þeim og kynnum okkur hvað hún hefur sagt og hvað hún hefur gert.  Munum að það erum við – kjósendur sem höfum síðasta orðið.

• (sem notabene komust til valda vegna þess að kjósendur komu því í kring.  Það voru ekki Framsóknarmenn og Vinstri grænir sem komu R-listanum til valda, heldur kjósendur í þessari borg sem gáfu mjög skýr skilaboð um að eini möguleikinn fyrir flokkana til að komast til valda væru að þeir stæðu sameinaðir að framboði.  Ef það hefði ekki gengið eftir hefði R-listinn aldrei orðið að veruleika.  Það er nauðsynlegt að koma þessu að hér þar sem það fer um mig þegar ég hlusta á Framsóknarmenn halda því fram aftur og aftur að ÞEIR hafi stutt Ingibjörgu Sólrúnu í þá stöðu sem hún hefur á meðal kjósenda.   Framsóknarmenn ásamt öðrum minnhlutaflokkum í borgarstjórn á þessum tíma svöruðu kröfu kjósenda um að standa saman að framboði á sínum tíma.  Það voru kjósendur sem komu þeim í valdastóla og það voru kjósendur sem komu Ingibjörgu Sólrúnu þangað sem hún er.  Það voru ekki Framsóknarmenn, Alþýðuflokksmenn eða Alþýðubandalagsmenn.  Ef þeir hefðu ekki svarað þessu kalli kjósenda hefðu þeir aldrei komist að og þá hefðu þeir ekki heldur náð þeim málum fram sem þeir hafa náð í valdatíð sinni.)

                                                                                    Birt á pallborði www.kreml.is 4. apr. 2003

Andlegur dauði pólitíkur á Íslandi

 

Andlegur dauði pólitíkur á Íslandi

Grein birt í Morgunblaðinu 3. apríl 2003 í aðdraganda þingkosninga það ár. Var í kjölfar hennar kölluð í Silfur Egils þar sem efni hennar var m.a. til umræðu.

Ekki risti hún djúpt hugsjónin. Um leið og smá hindrun varð á leiðinni var henni hent á haugana. Ég er í sorg. Ég áhugamanneskja um pólitík um langa hríð horfi nú fram á að skila auðum kjörseðli í vor, því valið er ekkert! Fyrstur til að valda mér vonbrigðum og snúa baki við þeirri stefnu sem ég taldi mér fært að styðja er utanríkisráðherrann okkar Halldór Ásgrímsson. Í raun er óskiljanlegt hvað gerðist hjá formanni Framsóknarflokksins því allt í einu sneri hann baki við öllu því sem hann hefur staðið fyrir á kjörtímabilinu, hvað gerðist? Hvað veldur því að menn með hugsjónir sem þeir virðast tilbúnir að berjast fyrir koðna niður og verða að engu eins og hendi sé veifað? Næst var það Samfylkingin, þannig telur Össur Skarphéðinsson ekki að hugsanleg aðild að Evrópusambandinu sé kosningamál lengur! Hvað gengur mönnum til, hvað ætlið þið okkur að kjósa um? Pólitískt þref - með eða á móti - hverju?

Í fyrrakvöld horfði ég á Kastljós einu sinni sem oftar. Þar sátu fyrir svörum Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og Geir H. Haarde, báðir einstaklingar sem ég virði mikils, báðir einstaklingar sem hafa átt það sameiginlegt að bera virðingu fyrir andstæðum skoðunum, nokkuð sem seint verður sagt um forsætisráðherra vorn. Hvað voru þau að ræða? Þau voru að ræða skattamál, en á hvaða nótum? Þarna sátu þau og ræddu skattamál á nákvæmlega sama plani og pólitísk umræða á Íslandi lendir oftast - þau körpuðu um útfærsluatriði, þau körpuðu um orðfæri, þau sneru út úr og þóttust ekki skilja málfæri hvors annars. Guð minn góður hvað ég er orðin leið á umræðu á þessu plani, guð minn góður hvað ég þrái meiri virðingu ykkar sem leitið eftir atkvæði mínu - hvað í ósköpunum gerir það að verkum að þið leyfið ykkur að koma fram við okkur kjósendur eins og við séum heimsk? Það er hárrétt hjá Ingibjörgu Sólrúnu að þessi skattapólitík er óréttlát, það er hárrétt að þessi tekjutenging allra mögulegra og ómögulegra bóta er fáránlega óréttlát, það er líka rétt hjá Geir H. Haarde að þessi staða er á ábyrgð Alþýðuflokksmanna. Það var Jón Baldvin, sjálfur guðfaðir Kremlar sem barðist öllum árum fyrir þeim fáránlegu tekjutengingum sem nú er að finna alls staðar í velferðarkerfinu. Það var í hans tíð sem fjármálaráðherra sem þessari tekjutengingu var komið á. Það er atriði sem Ingibjörg Sólrún, Össur, Jóhanna og þið öll verðið að gjöra svo vel að kannast við. Þið getið ekki afneitað því sem þið eruð arfleidd að, þið verðið að bera ábyrgð á því og leiða fram breytingar með það í huga. Það er vægast sagt ömurlegt að horfa á ykkur, leiðtoga nýrra tíma, fara í nákvæmlega sömu sporin og allir aðrir pólitíkusar hafa gert á undan ykkur, að tala af ábyrgðarleysi, að tala eins og þið hafið aldrei komið nálægt því að vera við stjórnvölinn, það er sorglegra en nokkrum tárum tekur.

Hvað vil ég sjá ykkur gera öðruvísi, er ég að fara fram á hið ómögulega? Ég held ekki. Ég held að ef þið hefðuð undirbúið ykkur betur, hefði útkoman orðið öðruvísi, ég held að þið séuð komin á kaf í kosningabaráttu án þess að hafa fast land undir fótum. Þið kjósið að sveiflast eftir vindi og ég get lofað ykkur því að það er ekki gott veganesti til lengri tíma, það gefur ykkur ekkert annað en kannski stundarfylgi í skoðanakönnunum, það er ekki það sem fjöldinn vill. Við verðum að geta treyst ykkur, við verðum að hafa trú á að þið séuð staðföst í stefnubreytingum og hafið ekki það eitt að markmiði að komast að völdum. Til hvers þá að kjósa ykkur? Til þess eins að þeir sem eru við stjórnvölinn heiti vinstri fylkinging en ekki hægri fylking? Hvað færir það okkur kjósendum? Hvað skilur á milli? Það er spurning sem ég hef langt frá því svar við og skil eftir opna hér. Ég er fyrir svo löngu, löngu síðan orðin hundleið á því að pólitíkusar skuli ekki hafa aðrar hugsjónir en þær að hvíla í skjóli 18. aldar manna. Skyldi hugmyndasmiðum þeirrar aldar einhvern tíma hafa dottið í hug að þeirra hugmyndir ættu eftir að verða svo langlífar sem raun ber vitni?

Hvað er ég að fara með þessu, er ég eitthvað öðruvísi en þeir sem ég er að gagnrýna? Sit hér heima í stofu og gagnrýni út og suður en hvað hef ég svo sem fram að færa annað en það? Ég hef það eitt mér til málsbóta að ég hef kosið að láta mér nægja að vera kjósandi í þessu landi, ekki frambjóðandi. Ég nýt því þeirra forréttinda að mega vera í þeirri stöðu að gagnrýna þá sem hafa kosið aðra leið, þá sem hafa kosið að bjóða sig fram til þess að gefa mér eitthvað að trúa á, eitthvað að lifa fyrir. Þar greinir á milli.

Ég kýs fremur að fá að heyra stefnu þeirra sem ég kýs. Ég hef engan áhuga á að hlusta bara á niðurrif þeirra á annarra stefnu, það er eitthvað sem allir aðrir hafa gert á undan þeim. Í stað þess að heyra þá rífa niður skattapólitík núverandi valdhafa kýs ég að fá að heyra hvað þeir ætla sér að gera, hvernig er þeirra útfærsla á skattaumhverfinu ef þeir komast að?

Þá þrái ég líka að þeir sem ég kýs hafi stefnu um þau atriði sem ég vil kjósa um. Ég vil kjósa flokk sem hefur það að markmiði að stefna á aðild að Evrópusambandinu. Ég hef engan áhuga á að kjósa flokk sem bakkar með þá hugmyndafræði um leið og þjóðin stendur frammi fyrir hindrun í samningaviðræðum um endurnýjun EES samningsins. Til hvers eru hindranir annars en að sigrast á þeim? Höldum við Íslendingar virkilega að við getum alltaf fengið allt fyrir ekki neitt? Erum við svo æðisleg, svo frábær, svo meiriháttar í öllu tilliti að við þurfum ekki að taka tillit til eins eða neins?

Þá ætla ég að koma inn á hugleiðingar sem ég hef ekki sett fram áður en er svo sannarlega fyrir löngu kominn tími til. Það rifjaðist raunar upp fyrir mér þegar ég las grein á Kreml.is í dag, en það er sjávarútvegsstefna Samfylkingarinnar. Á síðasta ári tók ég þá ákvörðun, einmitt hennar vegna að ég yrði að kjósa Framsóknarflokkinn. Ég gæti ekki kosið flokk sem stæði fyrir slagorðakenndri gamaldags þjóðernispólitík hvað varðar undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar. Eins og áður hefur komið fram í skrifum mínum var ég hrifin af Halldóri Ásgrímssyni og stefnumálum hans. Honum tókst að drepa þá ætlan mína fljótt og vel með viðbrögðum sínum gagnvart framboði Ingibjargar Sólrúnar og ekki hefur tekið betra við í kjölfarið. Hann hefur kosið að fylgja gömlum stefnumálum FLOKKSINS og þar með snúið baki við öllu því sem ég taldi hann standa fyrir svo sem að berjast fyrir aðild að Evrópusambandinu. Hann kaus að fylgja Guðna og öðrum gamaldags Framsóknarmönnum sem eru fyrir löngu búnir að gleyma hvað pólitík stendur fyrir annað en að viðhalda FLOKKNUM. Ég hef ekkert með slíka hugmyndafræði að gera, að ég tali nú ekki um rökstuðning þeirra fyrir stríði í Írak. Sá málflutningur raunar dæmir sig sjálfur og verður til þess að ég óska þess eins að Framsóknarflokknum takist að þurrka sig út í komandi kosningum. Hvernig geta þeir leyft sér, hvernig geta þeir boðið okkur upp á það að heimsvaldastefna Bandaríkjanna sé eitthvað sem Íslendingar styðja?

Og þá að sjávarútvegsstefnu Samfylkingarinnar. Hvernig í ósköpunum stendur á því að þeir berjast fyrir kommúnisma í sjávarútvegi, en frelsi til athafna í öðrum atvinnuvegum? Hvernig í ósköpunum er hægt að rökstyðja að sjávarútvegurinn einn allra atvinnuvega landsins þurfi að sætta sig við óstöðugt umhverfi og eignaupptöku? Hvernig í ósköunum stendur á því að Samfylkingingunni telur sér skylt að vera sérstakur málsvari Morgunblaðisins í þessu fáránlega áróðursstríði sem vaðið hefur uppi í sjávarútvegsmálum landans? Mér hefur oft orðið hugsað til orða Guðbergs Bergssonar sem sagði einhvern tíma "Íslenska þjóðin hefur alltaf hatast út í það sem hún hefur lifað á", ég held að það sé mikill sannleikur í þessum orðum. Hvernig höfum við ekki hagað okkur út í landbúnaðinn í gegnum tíðina? Kratar hafa vaðið elginn og látið eins og bændum væri um að kenna allt sem miður hefur farið í íslensku þjóðfélagi. Lifðu ekki Íslendingar af landbúnaði um aldir? Það er vissulega nokkur tími síðan, en samt ekki svo að ástæða sé til að láta eins og við þurfum að skammast okkar fyrir það að landbúnaður er sá atvinnuvegur sem hefur haldið lífi í þjóðinni öldum saman. Þess vegna ættum við miklu fremur að vera stolt af honum. Við ættum að hjálpa honum til sjálfshjálpar, nýta okkur þá þekkingu sem til staðar er og þróa hana til frekari afreka. Ekki haga okkur eins og honum sé um að kenna allt sem miður fer. Það sama á við um sjávarútveginn. Íslendingar hafa lifað af sjávarútvegi meira og minna alla tuttugustu öld. Það er fyrst og fremst vegna hans sem við lifum við þær aðstæður sem við lifum í dag. Ef það skyldi hafa farið fram hjá einhverjum var það svo allt fram til loka aldarinnar að meira en þriðjungur útflutningstekna kom frá sjávarútvegi. Hvað þýðir það? Það þýðir það að gjaldeyririnn sem við Íslendingar höfum þarfnast í gegnum þennan tíma til að EYÐA í allan þann innflutning sem erum svo dugleg við, hefur komið frá sjávarútvegi! Með öðrum orðum, "sægreifarnir" sem við erum alltaf að tala um hafa gert okkur Íslendingum kleift að lifa í vellystingum praktuglega. Í stað þess að hatast út í þá, ættum við að þakka þeim. Það er þeirra vegna sem við lifum því lífi sem við lifum í dag. Sú fáránlega umræða sem vaðið hefur uppi og er undirstaða einhverra þeirra stjórnmálaflokka sem bjóða fram um að "sameign þjóðarinnar" eigi að vera opin öllum en ekki "örfáum útvöldum" er þegar betur er að gáð ekkert annað en gamaldags kommúnismi. Orðfærið "sameign þjóðarinnar" sem Morgunblaðið og margir pólitíkusar þessa lands kjósa að slá um sig með þýðir nefnilega ekkert annað en hið gamalkunna hugtak "ríkiseign", þjóðin getur ekki átt neitt saman og hefur aldrei getað öðruvísi en að það sé íslenska ríkið sem á þá eign. Þjóðin getur ekki átt eitt eða neitt öðruvísi en að það sé ríkið sem á það, þannig er það, þannig hefur það alltaf verið og þannig verður það alltaf. Því er það ótrúlega fáránleg umræða sem vaðið hefur uppi í fjölmiðlum síðasta áratug að fiskurinn í sjónum sé "sameign þjóðarinnar" og eigi því ekki að vera úthlutað fáeinum aðilum gefins. Það að við berjumst fyrir því að auðlindirnar séu "sameign þjóðarinnar" þýðir að við erum að berjast fyrir því að auðlindin, fiskurinn í sjónum, sé eign ríkisins og þar af leiðandi á færi stjórnmálamannanna okkar að úthluta eins og þeim sýnist. Sýnist okkur það tryggja réttlæti, hefur framkvæmdavaldið - handhafi ríkisvaldsins reynst okkur svo sérlega vel í úthlutun á slíku valdi? Viljum við með öðrum orðum "ríkisvæða" sjávarútveginn, þannig að það sé á valdi misviturra stjórnmálamanna að úthluta honum eftir þörfum? Ég veit ekki með ykkur en ég veit með mig. Ég er stolt af Samherja, ég er stolt af Granda og ég er stolt af Þormóði ramma. Ég er stolt af því að þessi íslensku sjávarútvegsfyrirtæki hafa náð þeim árangri sem þau hafa náð, ég er stolt af því að þau eru svo sterk sem raun ber vitni. Ég hef sem íslenskur þegn ekki þjáðst vegna þeirra, ég hef miklu fremur fengið að njóta ávaxtanna af rekstri þeirra. Þessi fyrirtæki eru ekkert öðruvísi í mínum augum en Össur, Bakkavör og Baugur, þau eru alþjóðleg fyrirtæki sem hafa barist fyrir þeirri stöðu sem þau eru í í dag og þau hafa sýnt að þau hafa þekkingu og færni sem er eftirsóknarverð á erlendum mörkuðum. Á sama tíma og ég segi þetta, veit ég vel að það er fullt af einstaklingum út um alla firði landsins sem telja sig beitta "óréttlæti". Á móti spyr ég, síðan hvenær er eitthvað "réttlæti" í því að takmarka ótakmarkaðar auðlindir? Það hefur alltaf verið og hlýtur alltaf að vera "óþægilegt" að takmarka eitthvað sem áður hefur verið litið á sem ótakmarkað. Við getum tekið vatnið okkar sem dæmi. Við berum enga virðingu fyrir hreinu köldu vatni. Við erum vön því að geta gengið að því alla daga, alltaf og það sem meira er - okkur finnst það sjálfsagt. En það er það ekki. Það vitum við ef grannt er skoðað. Það er hreint ekki sjálfsagt í þessum heimi að ganga að hreinu og köldu vatni úr krananum alla daga, það er lúxus, lúxus sem við erum aðnjótandi en meirihluti heimsins er ekki. Ef þessi auðlind væri takmörkuð er ég hrædd um að við gengjum af göflunum, en hvernig væri hægt að tryggja "réttmæta skiptingu" þessarar auðlindar? Ég kasta fram þessari spurningu en ég svara henni ekki, læt ykkur það eftir. Ég bið ykkur einungis að hugleiða þetta samhengi, að hugleiða þetta áróðursstríð sem farið hefur fram á blöðum Morgunblaðisins dag eftir dag, ár eftir ár í heilan áratug. Það er áreiðanlega margt athugavert við kvótakerfið, áreiðanlega margt sem þarf lagfæringar við, en það er áreiðanlega ekki það að ÍSLENSKA RÍKIÐ þurfi umfram allt að eiga þessa auðlind, þá fyrst þyrftum við - Íslendingar, íslenska þjóðin að hafa áhyggjur af því hvernig með hana er farið!

Ég ætla ekki að láta eins og mér sé skemmt, því það er mér ekki. Ég skal játa hér að mér líður illa, raunar mjög illa af þeirri tilhugsun einni saman að sá hræðilega ólýðræðislegi maður sem hér hér hefur verið við stjórnvölinn fái að halda áfram að stjórna þessu landi. Síðast í morgun þegar ég var á leið í vinnuna og hlustaði á ræðu hans á landsfundi flokksins tók hjarta mitt aukaslag, af þeirri hugsun einni saman að þurfa að sætta mig við sama ástand næstu fjögur ár og ég hef þurft að sætta mig við síðustu 12 ár. Ég get ekki hugsað þá hugsun til enda. Kannski verð ég að flýja land, kannski er það eina lausnin. Það er vont að búa í landi þar sem þú hefur það á tilfinningunni að þú megir ekki hafa skoðanir, að þú megir ekki tala hátt um þær, að til þess sé ætlast að þú sért þæg og bugtir þig og beygjir fyrir þeim skoðunum sem þú MÁTT HAFA! En það er nákvæmlega þannig sem forsætisráðherra vor hefur haldið á umræðunni. Hann hagaði sér þannig sem borgarstjóri á sínum tíma, hann lét af þeirri hegðun sinni í upphafi stjórnarferils síns sem forsætisráðherra, sennilega vegna þess að hann gerði sér grein fyrir því að hann þurfti að vinna sér fylgi. En í seinni tíð, á þessu kjörtímabili hefur gamli karakterinn komið í ljós, hann er sá sem valdið hefur og hann sýnir það leynt og ljóst og það skulu sko allir hafa verra af sem leyfa sér að gagnrýna hann. Guð hjálpi íslensku þjóðinni ef hún kýs þennan valdhafa yfir sig aftur, eitt kjörtímabilið enn. En kannski hefur hún engan annan kost, eða hvað?

Markaður á fullri ferð

 

Pólitísk umræða – ungt fólk – sjálfhverfa/þröngsýni/víðsýni!

Ég ætla að leyfa mér að vera ósammála félaga ritstjóra vors sem bað um meiri skrif um háskólasamfélagið hér á vefnum.  Á meðan ég nýt þeirra forréttinda að fá að skrifa um það sem mér sýnist ætla ég að forðast það eins og heitan eldinn að minnast á Bifröst og samfélagið hér – hvers vegna?  Vegna þess að ég er þess fullviss að það er nákvæmlega það sem þetta samfélag þarf á að halda, það er það sem öll samfélög þurfa á að halda, lítil og smá.  Við þörfnumst ekki sjálfhverfu og þröngsýni, við þörfnumst mest af öllu víðsýni – að hugsa lengra en nef okkar nær.  Við þörfnumst þroska, við þörfnumst þess að horfa á hlutina í samhengi, við þörfnumst heimspeki, hugsjóna – annarra heldur en þeirra að græða sem mesta peninga í dag!  Við þörfnumst upphafningar á “andlegum þroska” fyrst og fremst. Sá þroski mun aldrei nást ef umræðan kemst aldrei á hærra plan en lesa má um í “Séð og heyrt”.  

Ég hef satt að segja haft áhyggjur af þessu málefni lengi, ég skelfist þá hugsun ungs fólks í dag að því komi ekkert við annað en það sjálft.  Því komi ekkert við hvað gerðist í fortíðinni eða hvað er að gerast annars staðar í samtíðinni, eða hvað framtíðin ber í skauti sér.  Það er stundum eins og það eina sem það kæri sig um að hugsa um sé  það sjálft.  Ég hef oft velt þessu umræðuefni upp og er þá oft afgreidd sem “gömul nöldurskjóða”.  Ungt fólk hafi alltaf verið upptekið af sjálfu sér og þannig muni það alltaf vera.  Vissulega er mikið til í því en ég er samt sannfærð um að sjaldan hafi ungt fólk verið jafn “sjálfhverft” og það er í dag.  Hvar eru hugsjónir þess og hverjar eru þær?   

Ég skelfist þá hugsun ungra kvenna að jafnréttismál séu “hallærisleg” málefni sem þær þurfi ekki að hafa áhyggjur af.  Þær halda margar hverjar að þær eigi heiminn og þurfi ekki að taka tillit til eins eða neins.  Guð hjálpi þeim þegar þær fara að reka sig á, að þetta sem þær héldu að væri svo einfalt reynist svo kannski ekki svo einfalt.  

Ég skelfist þröngsýni ungra karlmanna sem eru sannfærðir um að þeirra sé sannleikurinn!  Ég skelfist líka samfélag sem ýtir undir þessa skoðun þeirra!  

Ég skelfist þá einu hugsjón sem upprennandi  kynslóð virðist hafa – “peninga”!

Ég vona að ég kalli yfir mig stríð með skrifum sem þessum því mér þykir vænt um ungt fólk – sem og annað fólk!  Það er einmitt kjarni málsins.  Mig langar til að færa umræðuna yfir á annað plan.  Ég hef ekki áhuga á kjaftasögum eða “lágkúru” mannsins.  Ég hef miklu meiri áhuga á getu hans til að hugsa og segja það sem í honum býr.  

Mér verður oft hugsað til bóka Steingríms Hermannssonar þar sem rekur m.a. heimsóknir sínar til bænda í afskekktum sveitum á Ströndum.  Á þessum tíma þegar ekkert var sjónvarpið, ekkert net, jafnvel ekki alltaf útvarp kom hann í heimsóknir til manna sem fylgdust vel með því sem var að gerast í umheiminum.  Hann gat rætt við þessa menn og þeir höfðu skoðanir á því sem var að gerast í öðrum heimsálfum.  Hversu stórt hlutfall okkar veit brot af því sem þessir menn vissu á þá?  Spurning sem gaman væri að geta nálgast svar við en er væntanlega ekki hægt úr þessu.  

Það er vissulega fyrir löngu síðan kominn tími til að efla þjóðfélagsumræðu  á meðal alls almennings hér á landi og hvar er það betur við hæfi en á Bifröst þar sem andi Jónasar frá Hriflu svífur yfir vötnum!

Eflum því pólitíska umræðu – látum hana endilega verða umræðu en ekki einræðu einstakra aðila!  

Bifröst 8. maí 2002                                Birt á vef skólafélagsins Hrafnaspark
Signý Sigurðardóttir

“Tómleikinn felur í sér andlegan dauða.  Hann felur í sér grafhýsi hugsjónanna sem eiga að lýsa upp veruleikann og sýna okkur hvað er raunverulega þess virði að gera.  Verði hugsjónirnar tómleikanum að bráð, missum við sjónar á því sem gefur lífinu gildi.  Missum við sjónar á gildi lífsins, höfum við engar forsendur til að setja okkur markmið og taka ákvarðanir.  Þá verðum við skeytingarlaus í hugsun og hegðun, gerum eitt í dag og annað á morgun uns ruglið og bægslagangurinn byrgja okkur endanlega sýn á heiminn.  Þá myrkvast veröldin öll eins og hún leggur sig í efnalegu sem andlegu tilliti…  …”andleg viðreisn er eina von okkar.”  

Páll Skúlason – Pælingar II 
“Blómlegt andlegt líf er forsenda góðs efnahags og bættra stjórnmála”
(birtist í Mbl. 1989)  

Veröld sem var...

Ég ákvað að spyrja ritstjórann okkar í dag hvaða efni hann teldi áhugavert að skrifa um.  Hann nefndi til sögunnar væntanlegar borgarstjórnarkosningar og nýlegt viðtal við Ólaf Ragnar Grímsson í þættinum Íslendingar á einhverri þeirra sjónvarpsstöðva sem ég hef fyrir löngu gleymt að sé til.  Fínar ábendingar fyrir annars þreyttan huga á þessum síðustu metrum misserisverkefnis… En ég er í heimspekilegum hugleiðingum í kvöld og dægurmálin geta ómögulega kveikt í mér elda. 

Ein er sú bók sem hefur haft meiri áhrif á mig en nokkur önnur sem ég hef á ævi minni lesið – hún heitir eins og titillinn hér að ofan “Veröld sem var.”  Þetta er bók sem ég vildi óska öllum heimsins börnum að lesa strax á unga aldri – og kannski er aldrei meiri þörf en einmitt nú í ljósi þeirrar þróunar sem orðið hefur í heiminum og virðist engan endi ætla að taka.

Höfundur bókarinnar, Stefan Zweig (1881-1942) austurrískur Gyðingur, rithöfundur, húmanisti og friðarsinni  - eins og hann sjálfur kallar sig skrifar þessa bók í þeim tilgangi einum að upplýsa okkur öll, sem eitt sinn vorum komandi kynslóðir – um veröld sem eitt sinn var.  Hann framdi sjálfsmorð í Brasilíu 23. febrúar 1942.  Gefum honum orðið…

“Ég er alinn upp í Vín, tvö þúsund ára gamalli heimsborg, en varð að hrökklast þaðan líkt og glæpamaður, áður en hún var gerð að þýskum útkjálkabæ.  Verk mín á frummálinu hafa verið brennd til ösku í landi þar sem þau nutu vinsælda hjá milljónum lesenda.  Þannig á ég hvergi heima, er alls staðar útlendur og þegar best lætur gestur.  Jafnvel Evrópa, það heimaland, sem mér er hjartfólgnast, er mér glötuð, þar sem hún nú öðru sinni flýtur í bræðrablóði.  Gegn vilja mínum hef ég orðið vitni að ægilegasta ósigri mannlegrar skynsemi og trylltustu sigurför villimennskunnar, sem sagan getur.  Aldrei hefur nokkur kynslóð á jafnháu andlegu þroskastigi – ég segi þetta ekki af stolti, heldur blygðun – beðið slíkt siðferðilegt skipbrot og okkar.

Sjálfur hef ég lifað tvær mestu styrjaldir mannkynssögunnar og meira að segja verið sitt hvorum megin víglínunnar, fyrra skiptið Þjóðverjamegin, seinna skiptið meðal andstæðinga þeirra.  Fyrir styrjaldirnar bjó ég við einstaklingsfrelsi, eins og best verður á kosið, en kynntist seinna meira ófrelsi en þekkst hefur um aldaraðir.  Ég hef bæði verið hylltur og útlægur ger, verið frjáls og ófrjáls, ríkur og fátækur.  Allir hinir válegu fákar Opinberunarbókarinnar hafa leikið lausir um mína daga:  bylting og hungursneyð, gengishrun og ofsóknir, drepsóttir og landflótti.  Ég hef með eigin augum séð hinar miklu múgstefnur vaxa úr grasi og breiðast um löndin:  fasismann á Ítalíu, nasismann í Þýskalandi, bolsévismann í Rússlandi.  En fyrst og fremst er þó þjóðernishyggjan sú erkiplága, sem eitrað hefur blóma evrópskrar menningar.  [feitletrun á ábyrgð höfundar.] Ráðþrota og varnarlaus hlaut ég að verða vitni að því óskiljanlega öfugstreymi, að mannkynið tæki upp háttu þeirrar villimennsku, er allir hugðu það löngu vaxið upp úr, og gerði sér jafnvel mannvonskuna að miði.  Fyrir okkur átti það fyrir að liggja að kynnast fyrirvaralausum árásarstyrjöldum, fangabúðum, pyntingum, stórfelldum eignaránum og loftárásum á varnarlausar borgir, en níðingsháttur af þessu tagi hefur ekki þekkst síðustu fimmtíu mannsaldrana og verður vonandi ekki umborinn af komandi kynslóðum.

Hinir frjálslyndu hugsjónamenn nítjándu aldar voru einlæglega sannfærðir um, að sá heimur, sem þeir leituðust við að skapa, væri öllum öðrum betri, og litu því með fyrirlitningu á uppreisnir, hungursneyðir og styrjaldir fyrri alda, sem þeir álitu tilheyra hinu fávísa gelgjuskeiði mannkynsins.  Nú mundu hins vegar ekki líða nema nokkrir áratugir, þangað til fullnaðarsigur yrði unninn á allri mannvonsku og ofbeldishneigð, og sannfæringin um samfelldar, viðstöðulausar framfarir var þessari kynslóð hreint trúaratriði.  Menn trúðu á framfarirnar meir en sjálfa biblíuna, og furðuverk vísinda og tækni virtust dag hvern vitna um þennan fagnaðarboðskap…Menn trúðu ekki fremur á jafn-villimannlega afturför og stríð milli Evrópuþjóða en tröll og drauga.  Feður okkar voru staðfastir í trú sinni á haldgæði sáttfýsinngar og umburðarlyndisins.  Þeir héldu í einlægni, að smám saman mundu landamæri þurrkast út, trúarágreiningur hverfa úr sögunni og mannkynið síðan lifa sem ein heild í friði og öryggi.”

Að síðustu…

“Fram að 1914 var jörðin öllum frjáls.  Allir fóru hvert á land sem þá lysti og voru um kyrrt eins lengi og þeim sýndist.  Það þurfti engin leyfi né vegabréfsáritanir, og alltaf er mér jafnskemmt við að sjá, hvað ungt fólk verður forviða, þegar ég segi frá því, að fyrir 1918 hafi ég ferðast til Indlands og Ameríku án þess að eiga vegabréf og hafa yfirleitt séð slíkt plagg.  Menn stigu inn í lestina og út aftur án þess að spyrja neins né vera krafðir sagna og þurftu ekki að útfylla eitt einasta eitt þeirra ótölulegu skilríkja, sem nú er krafist.  Manni var í þá daga ekki íþyngt með slíkri skriffinnsku.  Vegna sjúklegrar tortryggni allra gagnvart öllum eru landamærin nú orðin margfaldir garðar tollþjóna, lögreglu og hervarða, en áður fyrr voru þau ekkert annað en ímyndaðar línur, sem menn fóru yfir jafn-áhyggjulausir og Greenwich-lengdarbauginn.  Eftir stríðið tók þjóðernisstefnan að trylla heiminn, og fyrsti sýnilegi votturinn um þennan andlega faraldur var xenephobia, hatur eða að minnsta kosti tortryggni í garð útlendinga.  Hvarvetna voru menn á verði gegn útlendingum, og alls staðar voru þeir hornrekur.”

                                               Bókin er gefin út af Íslenska kiljuklúbbnum 1996
                                               Íslensk þýðing:  Halldór J. Jónsson og erfingjar
                                               Ingólfs Pálmasonar.

Látum hér staðar numið að sinni.  Kannski nennir enginn að lesa þetta, en ég reyndi þó…  Hún hefur margt að færa okkur öllum – einmitt nú í upphafi nýrrar aldar þegar þjóðernishyggjan, sá skelfilegi draugur virðist enn einu sinni eiga greiðan aðgang að huga okkar mannanna.    Mikið skelfilega höfum við lítið lært, mikið skelfilega höfum við þroskast lítið í gegnum aldirnar.  Hvað í ósköpunum þarf til?  Erum við dæmd til að fara í sífellda hringi ár eftir ár, áratug eftir áratug, öld eftir öld? 

Lifið heil.

Bifröst 1. maí 2002                Birt á vef skólafélagsins Hrafnaspark
Signý Sigurðardóttir