Ég ákvað að spyrja ritstjórann okkar í dag hvaða efni hann teldi áhugavert að skrifa um. Hann nefndi til sögunnar væntanlegar borgarstjórnarkosningar og nýlegt viðtal við Ólaf Ragnar Grímsson í þættinum Íslendingar á einhverri þeirra sjónvarpsstöðva sem ég hef fyrir löngu gleymt að sé til. Fínar ábendingar fyrir annars þreyttan huga á þessum síðustu metrum misserisverkefnis… En ég er í heimspekilegum hugleiðingum í kvöld og dægurmálin geta ómögulega kveikt í mér elda.
Ein er sú bók sem hefur haft meiri áhrif á mig en nokkur önnur sem ég hef á ævi minni lesið – hún heitir eins og titillinn hér að ofan “Veröld sem var.” Þetta er bók sem ég vildi óska öllum heimsins börnum að lesa strax á unga aldri – og kannski er aldrei meiri þörf en einmitt nú í ljósi þeirrar þróunar sem orðið hefur í heiminum og virðist engan endi ætla að taka.
Höfundur bókarinnar, Stefan Zweig (1881-1942) austurrískur Gyðingur, rithöfundur, húmanisti og friðarsinni - eins og hann sjálfur kallar sig skrifar þessa bók í þeim tilgangi einum að upplýsa okkur öll, sem eitt sinn vorum komandi kynslóðir – um veröld sem eitt sinn var. Hann framdi sjálfsmorð í Brasilíu 23. febrúar 1942. Gefum honum orðið…
“Ég er alinn upp í Vín, tvö þúsund ára gamalli heimsborg, en varð að hrökklast þaðan líkt og glæpamaður, áður en hún var gerð að þýskum útkjálkabæ. Verk mín á frummálinu hafa verið brennd til ösku í landi þar sem þau nutu vinsælda hjá milljónum lesenda. Þannig á ég hvergi heima, er alls staðar útlendur og þegar best lætur gestur. Jafnvel Evrópa, það heimaland, sem mér er hjartfólgnast, er mér glötuð, þar sem hún nú öðru sinni flýtur í bræðrablóði. Gegn vilja mínum hef ég orðið vitni að ægilegasta ósigri mannlegrar skynsemi og trylltustu sigurför villimennskunnar, sem sagan getur. Aldrei hefur nokkur kynslóð á jafnháu andlegu þroskastigi – ég segi þetta ekki af stolti, heldur blygðun – beðið slíkt siðferðilegt skipbrot og okkar.
Sjálfur hef ég lifað tvær mestu styrjaldir mannkynssögunnar og meira að segja verið sitt hvorum megin víglínunnar, fyrra skiptið Þjóðverjamegin, seinna skiptið meðal andstæðinga þeirra. Fyrir styrjaldirnar bjó ég við einstaklingsfrelsi, eins og best verður á kosið, en kynntist seinna meira ófrelsi en þekkst hefur um aldaraðir. Ég hef bæði verið hylltur og útlægur ger, verið frjáls og ófrjáls, ríkur og fátækur. Allir hinir válegu fákar Opinberunarbókarinnar hafa leikið lausir um mína daga: bylting og hungursneyð, gengishrun og ofsóknir, drepsóttir og landflótti. Ég hef með eigin augum séð hinar miklu múgstefnur vaxa úr grasi og breiðast um löndin: fasismann á Ítalíu, nasismann í Þýskalandi, bolsévismann í Rússlandi. En fyrst og fremst er þó þjóðernishyggjan sú erkiplága, sem eitrað hefur blóma evrópskrar menningar. [feitletrun á ábyrgð höfundar.] Ráðþrota og varnarlaus hlaut ég að verða vitni að því óskiljanlega öfugstreymi, að mannkynið tæki upp háttu þeirrar villimennsku, er allir hugðu það löngu vaxið upp úr, og gerði sér jafnvel mannvonskuna að miði. Fyrir okkur átti það fyrir að liggja að kynnast fyrirvaralausum árásarstyrjöldum, fangabúðum, pyntingum, stórfelldum eignaránum og loftárásum á varnarlausar borgir, en níðingsháttur af þessu tagi hefur ekki þekkst síðustu fimmtíu mannsaldrana og verður vonandi ekki umborinn af komandi kynslóðum.
Hinir frjálslyndu hugsjónamenn nítjándu aldar voru einlæglega sannfærðir um, að sá heimur, sem þeir leituðust við að skapa, væri öllum öðrum betri, og litu því með fyrirlitningu á uppreisnir, hungursneyðir og styrjaldir fyrri alda, sem þeir álitu tilheyra hinu fávísa gelgjuskeiði mannkynsins. Nú mundu hins vegar ekki líða nema nokkrir áratugir, þangað til fullnaðarsigur yrði unninn á allri mannvonsku og ofbeldishneigð, og sannfæringin um samfelldar, viðstöðulausar framfarir var þessari kynslóð hreint trúaratriði. Menn trúðu á framfarirnar meir en sjálfa biblíuna, og furðuverk vísinda og tækni virtust dag hvern vitna um þennan fagnaðarboðskap…Menn trúðu ekki fremur á jafn-villimannlega afturför og stríð milli Evrópuþjóða en tröll og drauga. Feður okkar voru staðfastir í trú sinni á haldgæði sáttfýsinngar og umburðarlyndisins. Þeir héldu í einlægni, að smám saman mundu landamæri þurrkast út, trúarágreiningur hverfa úr sögunni og mannkynið síðan lifa sem ein heild í friði og öryggi.”
Að síðustu…
“Fram að 1914 var jörðin öllum frjáls. Allir fóru hvert á land sem þá lysti og voru um kyrrt eins lengi og þeim sýndist. Það þurfti engin leyfi né vegabréfsáritanir, og alltaf er mér jafnskemmt við að sjá, hvað ungt fólk verður forviða, þegar ég segi frá því, að fyrir 1918 hafi ég ferðast til Indlands og Ameríku án þess að eiga vegabréf og hafa yfirleitt séð slíkt plagg. Menn stigu inn í lestina og út aftur án þess að spyrja neins né vera krafðir sagna og þurftu ekki að útfylla eitt einasta eitt þeirra ótölulegu skilríkja, sem nú er krafist. Manni var í þá daga ekki íþyngt með slíkri skriffinnsku. Vegna sjúklegrar tortryggni allra gagnvart öllum eru landamærin nú orðin margfaldir garðar tollþjóna, lögreglu og hervarða, en áður fyrr voru þau ekkert annað en ímyndaðar línur, sem menn fóru yfir jafn-áhyggjulausir og Greenwich-lengdarbauginn. Eftir stríðið tók þjóðernisstefnan að trylla heiminn, og fyrsti sýnilegi votturinn um þennan andlega faraldur var xenephobia, hatur eða að minnsta kosti tortryggni í garð útlendinga. Hvarvetna voru menn á verði gegn útlendingum, og alls staðar voru þeir hornrekur.”
Íslensk
þýðing: Halldór J. Jónsson og erfingjar
Ingólfs
Pálmasonar.
Látum hér staðar numið að sinni. Kannski nennir enginn að lesa þetta, en ég reyndi þó… Hún hefur margt að færa okkur öllum – einmitt nú í upphafi nýrrar aldar þegar þjóðernishyggjan, sá skelfilegi draugur virðist enn einu sinni eiga greiðan aðgang að huga okkar mannanna. Mikið skelfilega höfum við lítið lært, mikið skelfilega höfum við þroskast lítið í gegnum aldirnar. Hvað í ósköpunum þarf til? Erum við dæmd til að fara í sífellda hringi ár eftir ár, áratug eftir áratug, öld eftir öld?
Lifið heil.
Bifröst 1. maí
2002 Birt á vef skólafélagsins Hrafnaspark
Signý
Sigurðardóttir
Engin ummæli:
Skrifa ummæli