Stepford wives fyrirmyndin?

Konurnar í Stepford eru alltaf jákvæðar. Vel til hafðar og fallegar. Heimili þeirra eru fullkomin eins og þær sjálfar og allt er eins og það á að vera... nema... þær eru ekki til.

Sjálf þeirra eru ekki til. Þær hafa enga skoðun. Engar tilfinningar. Fullkomnar strengjabrúður. Konurnar í Stepford eru vélmenni. 

Sá þessa bíómynd í Kvennó og hún hafði sterk áhrif á mig. Sá hana aftur í nýrri gerðinni en áhrifin minni. Myndin hefur svo sótt á mig ítrekað síðustu ár, og holdgerðist í bresku heimildamyndinni um Japan á RÚV á dögunum. 

Þar voru karlarnir búnir að „göfga“ (meining orðsins hér komin frá Nietszhe en síðar notuð í sem undirstaða í kenningum Freuds) kynhvötina svo mjög að það dugði þeim vel að eiga kærustur í símanum. Þær kærustur voru alveg eins og þeir vildu hafa þær. Rifust aldrei við þá, andmæltu þeim aldrei, voru í alla staði fullkomnar. Ekki var hægt að greina neinn söknuð eftir því að kynhvötinni væri svalað í raunheimi. Sýndarveruleikinn fullkomnaður. 

Áhrifin augljós. Japönum fækkar. Kynslóðirnar sem hafa „göfgað“ sig svo mjög að þær lifa góðu lífi fram undir og yfir 100 ára aldur, endurnýjun langt því frá að viðhalda stofnstærð. Lýsir sér í því að margir hinna yngri kjósa að eignast ekki börn. Eðlileg afleiðing þess að karlarnir eru orðnir náttúrulausir og alsælir með sín vélmenni. 

Konurnar eru ekki alls kostar ánægðar með þetta að heyra, þeirra kynhvöt virðist lifa, en ekki tilbúnar að fórna sjálfi sínu og gerast strengjabrúður og þar stendur hnífurinn í kúnni.

Í þessu samfélagi mátti greina dugnað sem helsta drifkraftinn. Dugnaðurinn hafði leitt það að af sér að karlarnir komu manni fyrir sjónir sem fullkomnar strengjabrúður. Strengjabrúður samfélagsins. Fullkomlega sjálfhverfir – alsælir með sjálfum sér og símanum sínum. Það glittaði í eitthvað líf í sjálfi kvennanna. Það var eitthvað líf eftir þar. 

Er þetta fyrirmyndin? Það eina sem eftir er að holdgera kærustuna í símanum í gervi kvenlíkama sem hagar sér í kynlífi eins og þær gera í síðari gerð Stepford Wives? Þar stynja þær reglulega og hrópa upp hvatningaryrði til karlsins um hvað hann sé stórkostlegur. 

Hvað köllum við þessa þróun? Viljum við að hún raungerist og fari víðar en til Japan? Á fyrir körlum í Bandaríkjunum og á Íslandi að fullnægja kynhvötinni með vélmennum? Hvað með konurnar? Eiga þær eftir að týna sjálfi sínu til fulls í sýndarveruleikanum? Á fyrir okkur að liggja að verða fullkomnar strengjabrúður? Eins og konurnar í Stepford Wives? Jákvæðar. Vel til hafðar, með fullkomin heimili, sálarlausar?

Horfi á samfélagið mitt sem á mörgum sviðum nálgast samfélag frummanna sem Freud gerir grein fyrir í ritgerð sinni um Tótem og tabú. Ritgerðin sú skýrir margt sem ég skildi ekki áður svo sem eins og djúpstæðan ótta kvenna gagnvart körlum, djúpstæða þörf okkar allra fyrir sterka föðurímynd, og nú nýjustu birtingarmyndina - grófa árásargirni ungra karla gagnvart konum í stjórnunarhlutverki. 

Allt þetta og miklu meira til er að finna í skrifum Sigmund Freud. Það er ekki nema von að manninum sé hafnað. Ekki við öðru að búast í landi sem hefur gert Viðskiptafræðina að Guði sínum. Viðskiptafræðina sem á sér skýra fyrirmynd í Tótemguðinum og er dýrkaður sem slíkur á Íslandi og í Bandaríkjunum og víðar.  Breski heimildaþátturinn frá Japan lýsir vel hvert stefnir. Ætlum við þangað? Til Stepford? 

Hvort ætli áherslan sé á hegðunina eða hugsunina í Stepford?  

Farg lyginnar

Svona viljum við hafa það...
- ekkert vesen
- og allt í góðu lagi...

Sungu þau í áramótaskaupi gærkvöldsins frá árinu 2006.

Charles Darwin krafðist þess gagnstæða í bíómyndinni sem sýnd var á eftir. Hann krafðist þess að fá að tjá sig um sorg sína. Krafðist þess! Ruddi upp hurðum og gafst ekki upp. Því hann vissi hvað var að veði. Sál hans var að veði. Líf hans var að veði. Hann varð að fá að tala um fargið sem á honum hvíldi til að ná heilbrigði á ný.

Hversu þakklát getum við mannkynið ekki verið fyrir þá kröfu hans?
Kröfu Charles Darwin að fá að vera hann sjálfur?
Kröfu hans að fá að vera manneskja?

Hvernig samfélagi lýsir textinn sem sunginn var í áramótaskaupinu árið 2006?
Samfélag þar sem er „ekkert vesen“ og „allt í góðu lagi“?
Hvernig samfélag er það?
Hvernig er samfélagið okkar í dag árið 2016?
Hefur ofangreint slagorð breyst?
Eða er það kannski enn „ekkert vesen“ og „allt í góðu lagi“?
Er það dæmi um samfélag þar sem við megum vera manneskjur?

Megum við vera manneskjur?

Hlýddu!

Minnist ungrar stúlku sem sýndi mér allt að því lotningu. Var svo yfirkomin vegna þjónustukönnunar sem hún hafi verið að vinna í taka saman þar sem ég var í aðalhlutverki. Hún mátti til með að leyfa sér að tala um hana því hún hafði aldrei séð neitt þessu líkt. Signý Sigurðardóttir var svo vinsæl. Hún var beinlínis elskuð af viðskiptavinum sínum. 

Könnunin vakti líka framkvæmdastjórann.  Hann áttaði sig, var ekki orðinn Guð þá. Þeir voru almennt ekki orðnir Guðir þá. Hann bauð mér gull og græna skóga, endurmenntun í HÍ á kostnað fyrirtækisins og einn ef ekki tvo daga í viku sem ég mátti sinna náminu. Allt skyldi gert til að halda mér. Halda mér sem var fyrirtækinu svona mikils virði. Það var of seint. Ég gat ekki meir.

Valdi frekar Viðskiptaháskólann á Bifröst þar sem ég fékk ekki inngöngu nema í Frumgreinadeild. Undirbúningsdeild fyrir stúdentspróf, þrátt fyrir stúdentspróf með nálægt 9 í meðaleinkunn og 11 ára starf í alþjóðaviðskiptum þar sem ég var hafði gengt lykilhlutverki. Nei það var ekki nóg. Ég var ekki nóg. 

Man eftir Niels dönskukennaranum mínum á Reykjaskóla þegar hann sló (léttilega) stílabókinni hlæjandi á hausinn á mér um leið og hann sagði, „du er enstående, taler hele timen ud men du lytter på hvad jeg siger“.

Man þetta af því mér þykir vænt um þessi orð. Þau voru jákvæð, voru hrós. Hefur alltaf fundist gott að fá hrós.  Fann á dögunum blað sem ég hafði skrifað og geymt frá árinu 2006:

 Óskýrt umboð = frustration
 Óskýr sýn
 Lokuð eyru
 Krafa um jákvæðni
 => krafa um skilyrðislausa hlýðni
=>Í stað starfsgleði
     Þunglyndi

Óhlýðni er eiginleiki sem mér er í blóð borinn. Get ekki og hef aldrei getað gengist undir það að hlýða hvað sem það kostar. Þessi eiginleiki hefur ekki hjálpað mér neitt. Sennilega hefur hann orðið til að útskúfa mér. Því Guðunum finnst óþægilegt að umgangast óhlýðið fólk. Það er frumforsenda þess að geta verið Guð að hafa fylgjendur sem hlýða. 

Hvers vegna er ég að þessu?  Til að krefjast þess að fá sannleikann fram í dagsljósið. Til að segja sannleikann og krefjast þess að þið sitjið uppi með hann hvort sem þið kærið ykkur um hann eða ekki. Því það vont að sitja undir lyginni. Það á enginn að þurfa að sitja undir lygum. En við erum mörg sem gerum það. Af því það er svo hentugt. Hentug leið til að losna þá sem eru óþægilegir.

Ég fékk merkimiða. Merkimiða sem var svo hentugt að skella á mig. Ljúga til að losna við óþægindin. Ljúga á manneskjuna sem var óhlýðin. Þannig var hægt að tryggja í eitt skipti fyrir öll að hægt væri að losna við hana. Það vill enginn hafa manneskju í vinnu sem er óhlýðin. Guðirnir kæra sig allra síst um slíkt. 

Merkimiðinn sagði að Signý væri „svo erfið í samskiptum“.
Þegar hann þýddi í raun: Signý er óhlýðin. 

Þú mátt ekki vera memm!

Þegar ég var lítil kom ég oft í heimsóknir til Reykjavíkur. Í þessum heimsóknum bjuggum við á Háteigsveginum hjá afa og ömmu. Þar á bak við húsið var róló og hann er þar enn. Mér fannst það mikið ævintýr að vera til og að hitta nýja krakka til að leika við var það skemmtilegasta af öllu.

Í dag birtist hún mér aftur og aftur þessi minning af kotrosknu stelpunni. Stelpunni sem kom til Reykjavíkur þar sem tíðkuðust aðrir siðir en hún átti að venjast í barnahópnum á Melum.

Einn siður umfram aðra kom i huga mér á dögunum. Sú venja krakkanna í Reykjavík að spyrja þessarar spurningar; „má ég vera memm“? Mér fannst þetta sérkennileg spurning. Talaði upphátt um það. Ætti það ekki að vera sjálfgefið að allir mættu „vera memm“?

Þetta rifjaðist upp því ég á enn orðin fullorðin erfitt með þetta. Erfitt með að skilja skilyrta hópa. Hópa þar sem bent er á einn og sagt við hann að hann megi ekki vera memm.

Gefur auga leið að það þýðir að það hefur verið mér erfitt að vera Íslendingur síðustu misserin. Þar sem sá hópur hefur verið fullkomlega skilyrtur af ráðandi mönnum í 25 ár. Sú skilyrðing dýpkar sífellt og þykir orðið sjálfsagt í íslensku samfélagi að benda á einn - gera hann tortryggilegan og þar með útskúfa honum. Má allsstaðar og þykir tilhlýðilegt. Innan fyrirtækja og stofnana; skellum merkimiða á einstaklinginn og þar með er hann úr leik! Ótrúlega árangursrík aðferð nú sem fyrr í sögunni.

Við vissum einu sinni að þessi breytni var ekki rétt í opinberu rými. Við vissum að hegðan McCarthy var ljótt dæmi í mannkynssögunni og réðum okkur ekki af hneykslan og fordæmingu á hópum þar sem skilyrðing var reglan.

Við vissum að það var hluti framfaranna að vera umburðarlyndur og kærleiksríkur. Erum fyrir löngu síðan búin að tapa því. Eins og svo mörgu öðru sem einu sinni var sjálfsagður hluti þess að teljast til hinna „siðmenntuðu þjóða“.

Við vissum einu sinni að sannleikurinn var eftirsóknarverður.
Í dag kjósum við lygina miklu fremur.

Liggur fyrir að Donald Trump gæti orðið næsti forseti Bandaríkjanna.
Sannleikurinn er sá að Hillary er vond kona.

Maðurinn hefur lítið breyst eftir allt saman.
Kannski bara nákvæmlega ekki neitt.
Við erum eftir allt saman bara mennsk.
Hvað það felur í sér?
Að vera mennskur?

Er heimspeki alvaran sjálf - dauðans alvara?

Forstjóri SanaFortis var með brostin augu í Lykke í gærkvöld. Tár rann niður hvarm. Skyldi líðan hans verða vísindalega sönnuð? Er það líklegt? Geta vísindin „mælt“ líðan manns?

Hef lesið nokkrar bækur í tengslum við nám mitt á Bifröst síðustu daga og vikur. Svo ólíklega eins og það kann að hljóma titla eins og: Leitin að tilgangi lífsins eftir Victor E. Frankl. Undir oki siðmenningar eftir Sigmund Freud auk fleiri ritgerða og fyrirlestra eftir hann. Hvað gengur fólki til? Leit sálgreiningar að skilningi eftir Sæunni Kjartansdóttur og loks bækur um heimspeki; Hugsunin stjórnar heiminum eftir Pál Skúlason, Síðustu daga Sókratesar eftir Platon og nú er ég með í höndunum Handan góðs og ills eftir Friedrich Nietzsche, áfram skal haldið á sömu braut.

Tilefnið og það sem kveikti í mér löngun til lesturs þessara bóka var lítið kver eftir Robert K. Greenleaf „The Servant as Leader“. Lestur þessa litla kvers leysti mig úr viðjum og kallaði fram styrk sem ég var annars búin að týna og gerði kröfu um að ég gerði meira, kafaði dýpra.

Persónulega er ég ekki í vafa að Páll Skúlason hefur rétt fyrir sér þegar hann spyr þeirrar spurningar í bók sinni Hugsunin stjórnar heiminum - hvort að heimspekin sé kannski alvaran sjálf, dauðans alvara? Fyrir mig er hún það - það hef ég upplifað á eigin skinni síðustu daga og vikur. Ég get ekki lifað án hennar.

Þessi yfirlýsing gerir kröfu um aðra játningu. Hef verið týnd og liðið illa lengi. Sú vanlíðan náði hámarki fyrir ári síðan þegar ég brotlenti svo kröftuglega að ég vissi ekki lengur hver ég var. Leið eins og sjálfið væri týnt og tröllum gefið. Treysti ekki sjálfri mér til að tala og alls ekki til að taka einfaldar ákvarðanir. Það var vond tilfinning og hún leiddi af sér margar aðrar vondar tilfinningar.

Það er vont að hafa vitund sem treystir engu sem þú gerir eða segir og er alltaf með svipuna á lofti í hvaða litlu og tilefnislausu aðstæðum sem er. En það var raunveruleikinn og við þá líðan hef ég verið að berjast núna í heilt ár.

Skyldi þessi líðan mín verða „vísindalega sönnuð“? Líðan mín fyrir ári þegar ég var 10 kg léttari og allir voru að tala um hvað ég liti vel út? Þegar sálin í líkamanum talaði til mín eins og versti harðstjóri allra tíma alla daga? Haldið þið að eitthvert mælitæki gæti sagt til um það hver líðan mín var þá? Hvað með núna? Núna þegar ég tek hverjum degi fagnandi og spegillinn segir mér að ég sé 10 kg þyngri en fyrir ári og enginn segir mér lengur að ég líti vel út?

Verður þessi breyting á líðan minni „vísindalega sönnuð“? Ég held ekki. Er sannfærð um ekki. Er þess fullviss að ekki nokkur einasti maður annarr en ég sjálf geti vitað með fullri vissu hvernig þessi breyting lýsir sér. Ég veit samt að hún er raunveruleg. Ég er til - þó að það verði ekki „vísindalega sannað“.

Las á dögunum að hugvísindum Sigmund Freud væri hafnað í Háskóla Íslands vegna þess að rannsóknir hans þyki ekki „vísindalegar“. Hef verið að lesa Freud síðustu daga og vikur og verð að segja að fátt hef ég lesið um dagana sem er „vísindalegra“ en skrif hans. Varfærni og auðmýkt eru orð sem koma upp í hugann. Aldrei fullyrðingar út í loftið. Ekki einu sinni þegar Hitler var kominn til valda og hann gerir tilraunir til að skýra hvaða mannlegu eiginleikar gætu legið að baki því sem þá var að gerast í Þýskalandi. Alltaf varfærinn og aldrei yfirlýsingaglaður. Gefur sig aldrei út fyrir að vera „með svörin“.

Hvað með forstjóra SanaFortis hér í upphafi. Hvort ætli sé líklegra að líðan hans yrði læknuð með pillu frá fyrirtæki hans eða einhver gæfi sér tíma til að hlusta á hann? (og hann sjálfur þyrði að horfast í augu við tilfinningar sínar og deila þeim með öðrum sem auðvitað er hluti málsins) Hvort ætli sé vænlegra til árangurs?

Gæti verið að Sigmund Freud sem í gegnum allan sinn feril spurði sig spurninga sé hollari hugsuður fyrir okkur nútímafólk en Frederick Winslow Taylor sem alltaf leitaði að hinu eina rétta svari?

Gæti verið að neistinn í augum okkar allra byggi á því að spyrja, spyrja og spyrja meira – það séu líkur á því hann slokkni ef við teljum okkur vera með svörin?

Er kannski leit okkar að hamingjunni falin í visku-ást öðru nafni heimspeki?

Er heimspekin kannski lífsgleðin sjálf?

Hið íslenska bókmenntafélag - vegvísir til skilnings á hugtakinu “samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja”?

Við lifum umbrotatíma. Í það minnsta er óhætt að segja að ef við hefðum séð þann atburð fyrir er ólíklegt að við hefðum kosið yfir okkur hrun fjármálakerfisins í þeirri mynd sem það birtist. Þegar hafist er handa við skrif þessarar ritgerðar standa yfir sögulegir dagar í stjórnmálunum á Íslandi. Á þessari stundu vitum við ekkert hvert þeir munu leiða okkur. Þessir tímar eru grundvöllurinn að viðfangsefni þessarar ritgerðar. Rannsóknarspurningin er: Hið íslenska bókmenntafélag – vegvísir að skilningi á hugtakinu „samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja“?

(Hagstofa Íslands, 2016)

Það sem birtist á þessari mynd liggur til grundvallar. Það sem hún sýnir, bæði uppsveiflan og niðursveiflan, hafði gríðarleg áhrif á líf okkar á Íslandi og hefur enn, sbr. fjölmenn mótmæli, afsögn forsætisráðherra og nýja ríkisstjórn í síðustu viku. Samfélagið okkar er ekki samt eftir og því kviknaði hugmyndin að leita í smiðju sögunnar að einhverju sem gæti hjálpað okkur í þeirri stöðu sem við erum.

Í hvaða stöðu erum við þar sem hjálpar er þörf? Við virðumst hafa tapað áttum og „ráfum enn í þokunni” eins og ágætur félagi orðaði það í vikunni. Undirliggjandi virðist sú hugmynd hafa skotið rótum að við vitum ekki lengur hvað hugtakið „samfélagsleg ábyrgð” þýðir. Þ.e.a.s., við höfum slitið fyrirtæki úr samhengi við samfélagið sem þau starfa í og gefið þeim undir fótinn að þau geti starfað í einhverju allt öðru samhengi í samfélaginu en við einstaklingarnir.

Salvör Nordal forstöðumaður Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands gerir grein fyrir þessu í fræðigrein í bókinni Eilífðarvélin – Uppgjör við nýfrjálshyggjuna. Þar segir hún m.a.: „Talað hefur verið um alræði viðskiptalífsins, siðrof eða græðgisvæðingu svo dæmi séu nefnd.“ (Salvör Nordal, 2010, bls. 93) Hún færir rök fyrir því að áhrifavaldurinn að þessari hugmynd sé án efa bandaríski hagfræðingurinn og nóbelsverðlaunahafinn Milton Friedman og segir að grein Friedmans sé nánast skyldulesning hverjum þeim sem vill kynna sér umræðu um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja. (Salvör Nordal, 2010, bls. 95)

Taka verður undir þessi orð Salvarar því grein Milton Friedman sem vísað er til virðist hafa haft víðtæk áhrif á umhverfi viðskiptalífsins á Íslandi í það minnsta. Svo mikil áhrif að hún er að því er virðist enn eftir hrunið í fullu gildi. Þannig urðu tvær nýlegar íslenskar vísindagreinar um þetta hugtak „samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja“ til þess að búa þetta verkefni til. Annars vegar skýrsla Viðskiptastofnunar Háskóla Íslands frá 2014 þar sem gerð er grein fyrir niðurstöðum könnunar á meðal íslenskra fyrirtækja sem öll hafa þetta hugtak í stefnu sinni (Snjólfur , Brynhildur, & Lára, 2014) og hins vegar grein Davíðs Sigurþórssonar þar sem hann setur fram tilgátu um hvort ástæða sé til að horfa á hugtakið fremur út frá því hvernig hagnaður fyrirtækjanna er búinn til en hvernig þau deila honum út. (Sigurthorsson, 2012)

Nálgunin sem þessar tvær fræðigreinar lýsa kveikti hugmyndina að þessu verkefni. Leitað er lausna á því eftir hugmyndum viðskiptafræðinnar hver „samfélagsleg ábyrgð“ fyrirtækjanna sé og gengið út frá því sem sjálfsögðum hlut að samfélagsleg ábyrgð sé einangrað fyrirbæri sem hægt sé að mæla. Þannig eru hindranir samfélagsábyrgðar taldar upp sem
„kostnaður, tími... tæknileg atriði sem tengjast útfærslu...“
„Í litlu fyrirtæki er það einkum tími til að vinna skipulega með samfélagsábyrgð..“ „Tímaskortur, flest verkefni sem snerta samfélagsábyrgð eru til langs tíma og víkja fyrir skammtímaverkefnum...“
„erfiðara fyrir minni fyrirtæki sem eru að vaxa að setja pening í svona verkefni“. „Hindranir sem tengjast tæknilegum atriðum sem fyrirtækin minntust á voru t.d. áskoranir við innleiðingu mælikvarða á árangur, forgangsröðun sem og eftirfylgni og viðhaldi á árangri. (Snjólfur , Brynhildur, & Lára, 2014) Það leynir sér ekkert á lestri þessarar könnunar að svarendur líta á „samfélagslega ábyrgð“ sem sérstakt verkefni. Verkefni utan við það verkefni sem þau annars eru að sinna í fyrirtækinu. Verkefni sem þarf auk þess að vera hægt að mæla árangur í. Þau viðhorf sem lesa má út úr skýrslu Snjólfs, Brynhildar og Láru (2014) annars vegar og Davíðs (2012) hins vegar – þar sem ekkert fer á milli mála að leitað er að ákveðinni lausn á því hvernig skilja má þetta hugtak „samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja“ varð ásamt hruninu og afleiðingum þess kveikjan að þessari ritgerð. Hvaðan er sú hugmynd komin að hægt sé að búa til uppskrift að því hvernig skuli skilja hugtakið „samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja“? Er „samfélagsleg ábyrgð“ eitthvað eitt? Eða tvennt? Eða þrennt? Eitthvað mælanlegt? Vitum við ekki öll eitthvað um það hvað ábyrgð þýðir? Vitum við ekki líka öll eitthvað um það hvað samfélag þýðir? Hvers vegna er það eitthvað öðruvísi þegar við erum í þeirri stöðu að vera stjórnendur fyrirtækja?

Að yfirlögðu ráði er ekki tekist á við skilgreiningu hugtaksins „samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja“ að öðru leyti en því að gengið er út frá að hún sé sú sama hvort sem við á einstaklingur eða fyrirtæki. Að samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja snúi að því að leitast við að vera góður og ábyrgur borgari eins og við vissum einu sinni öll að við ættum að vera:

whereein the magazine´s editors thought that CSR, or the “social consciousness”, of managers meant that businessmen were responsible for the consequences of their actions in a sphere somewhat wider than that covered by their profit-and-loss statements (cited in Bowen, 1953, p. 44). Its is fascinating to note that 93.5% of the businessmen responding agreed with the statement. (Carroll, 1999, bls. 270)

Að mati Bowen, sem tilgreindur er í þessari grein sem faðir hugtaksins um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja, var einmitt hugtakið engin töfralausn heldur innhélt einfaldlega það að breyta rétt.

Eins og Salvör bendir á í fræðigrein sinni virðist orsakanna um að við vitum ekki lengur hvað er rétt og rangt að leita í grein Miltons Friedman. Í greininni færir hann rök fyrir því að ábyrgð viðskiptalífsins varði hagnað fyrirtækja og sé takmörkuð við það eingöngu eða eins og nafn greinarinnar ber með sér „The Social Responsibility of Business Is to Increase Its Profits“. (Friedman, 1970 September 13th) Augljóst er að grein Friedmans hefur haft gríðarleg áhrif og nánast eins og hún hafi orðið fræ að nýjum trúarbrögðum. Trúarbrögðum viðskiptalífsins. Heimildamyndin Gasland lýsir þessum trúarbrögðum ágætlega. Þar er fjármagnið í forgrunni og engu skeytt um afleiðingarnar á samfélagið. Þar er samfélagi lýst þar sem stjórnendur fyrirtækjanna sem um er fjallað hugsa eingöngu um hagnað fyrirtækjanna og samfélagsleg ábyrgð er ekki til. (Fox, 2010) Bíómyndin Inside Job fjallar um sömu hugmyndafræði þó það sé gert með öðrum hætti. (Ferguson, 2010) Við Íslendingar þekkjum þessi trúarbrögð vel því myndin hérna efst í þessari ritgerð er myndræn lýsing á afleiðingum þessarar hugmyndafræði og í bíómyndinni Inside job er Ísland einmitt tekið sem dæmi í upphafi. Rannsóknarskýrsla Alþingis fjallar um afleiðingar þessarar hugmyndafræði í 8 bindum. (Vilhjálmur Árnason, Salvör Nordal, & Kristín Ástgeirsdóttir, 2010)

Því er þessi kafli hafður hér að það sé alveg skýrt að þörf er fyrir hjálp út úr þessum vandræðum. Íslenskt samfélag er lifandi sönnun þess að þessi hugmynd Milton Friedman um að samfélagsleg ábyrgð stjórnenda fyrirtækja sé einungis sú að auka hagnað þeirra stenst ekki. Það hlýtur að mega taka svo djúpt í árinni eftir þær afleiðingar sem þessi hugmynd hefur haft á okkur og við skynjum á hverjum degi hér á Íslandi þessa dagana, er það ekki augljóst? Hvað er þá til ráða?

Þá komum við loksins að því sem er viðfangsefni þessa verkefnis en það er að kanna hvort að það séu einhverjir þættir í stefnu og starfsemi Hins íslenska bókmenntafélags sem hægt er að hafa gagn af fyrir fyrirtæki sem vilja viðhafa samfélagslega ábyrgð á Íslandi? Hið íslenska bókmenntafélag hefur starfað óslitið frá árinu 1816 – er 200 ára á þessu ári. Ekkert annað félag getur státað af svo langri samfelldri sögu hér á landi. (Hið íslenska bókmenntafélag, 2016) Er eitthvað eitt atriði, einhvern vegvísi þar að finna sem getur hjálpað okkur í þeirri stöðu sem við erum? Leiðin sem farin verður að því er sú annars vegar að rýna í sögu félagsins eins og kostur er og hins vegar að leita fanga í útgáfu þess – lærdómsritunum – með það að markmiði að finna leiðsögn um hvernig megi nálgast þetta hugtak. Hér er einungis um að ræða stutta ritgerð og því er nálgun að viðfangsefninu eðli málsins samkvæmt yfirborðskennd. Einungis er leitað að vegvísi – einhverju atriði eða atriðum úr sögu félagsins eða lærdómsritum sem má álykta að geti hjálpað stjórnendum fyrirtækja á Íslandi upp úr því fari sem þeir virðast vera fastir í.

Áður en við skoðum viðfangsefnið Hið íslenska bókmenntafélag eru hér nokkur aðfararorð, sótt í Páli Skúlason heimspeking. Páli Skúlasyni hefur verið þetta viðfangsefni sem hér er fjallað um hugleikið. Þ.e. hann hefur verið ófeiminn við að láta í ljós þá skoðun að hann telji markaðshyggju og ofurvald peningaafla ógna mannlegri skynsemi. Í formála bókarinnar Ríkið og rökvísi stjórnmála spyr hann þeirrar spurningar „Hvernig getum við myndað heilsteypt og gott samfélag?“ (Páll Skúlason, 2013, bls. 9) Hann gengur út frá þeirri grunnhugmynd að við séum öll hugsandi skynsemisverur og leitumst við að finna, þekkja og gera það sem er sannast og réttast. Hann fullyrðir í lok formála sömu bókar að við, almenningur í íslensku samfélagi, höfum ekki enn öðlast þann skilning á okkur sjálfum sem okkur er lífsnauðsynlegur til að lifa farsællega. „Og því mun aldrei takast það ef það leggur sig ekki fram um að skilja tilgang og eðli stjórnmála heldur lætur valdamikla gaspara slá ryki í augu sín.“ (Páll Skúlason, 2013, bls. 10)

Páll er sannfærður um það að heimspeki og heimspekileg hugsun sé það sem okkur Íslendinga skorti til að menning okkar og þjóðlíf geti dafnað. Í fyrsta lagi séu það ákveðin lífsvandamál sem heimspekin ein geti hjálpað okkur að takast á við, í öðru lagi séu það verkfæri heimspekinnar – hugtökin sem eiga að hjálpa okkur að ná taki á heiminum og í þriðja lagi hjálpar heimspekin okkur að nálgast viðfangsefni út frá okkur sjálfum persónulega:

Heimspekin vill smíða heilsteypta, sjálfri sér samkvæma heimsmynd eða heimsskoðun sem getur nýst okkur til að átta okkur á heiminum öllum og á samhengi allra hluta í heiminum. Þetta verkefni valdi hún sér í upphafi og þessu verkefni hefur hún sinnt með góðum árangri í gegnum aldirnar hvar sem henni hefur gefist tækifæri til, það er að segja þar sem menn hafa skapað sér skilyrði til að iðka hana og gefið henni svirúm til að vaxa og dafna” (Páll Skúlason, Hugsunin stjórnar heiminum, 2014)

Hann nefnir af handahófi:

…greinarmun þekkingar og skoðunar, vísinda og trúar, rökræðu og kappræðu, forms og efnis, eðlis og eiginleika, veru og neindar, röksanninda og reynslusanninda, orsakar og afleiðingar, að ógleymdu sjálfu skynsemishugtakinu sem Aristóteles notaði fyrstur manna til að skilgreina eðli þeirrar veru sem við sjálf erum og setti þar með mark og mið í lífinu. Þetta trúlega ein mikilvægasta markmiðssetning sögunnar! Við eigum að vera skynsöm og haga okkur skynsamlega – og þessu fylgir meðal annars að við eigum að vera sjálfum okkur samkvæm, hafa samræmi milli orða og gerða, fella ekki dóma að óathuguðu máli, huga að forsendum skoðana okkar, hlusta á rök annarra, spyrja hvort mælikvarðarnir á hið sanna og rétta séu öruggir eða hvort hugsanlegt sé að okkur skjátlist hrapallega. Skynsemisvera beitir hugtökum til að höndla viðfangsefni sín og verkefni, hún yfirvegar það sem hún segir og gerir, hún lætur ekki taumlausar ástríður teyma sig á villigötur, hún sættir sig ekki við ofbeldið sem hún uppgötvar í heiminum heldur kallar til samstöðu í baráttunni gegn öllu böli, öllu því sem eyðileggur lífsskilyrði okkar. Heimspekin vill kenna okkur að vera skynsemisverur. Og kennsluaðferðin er að glíma við hugtökin sem við þurfum til að geta hugsað heilar og skapandi hugsanir um heiminn og okkar eigin veruleika. (Páll Skúlason, Hugsunin stjórnar heiminum, 2014, bls. 23-24)

Hér er kominn grundvöllur að leitinni að leiðarljósi í sögu og lærdómsritum Hins íslenska bókmenntafélags. Gengið er út frá því að maðurinn sé skynsemisvera og hafi vilja til að haga sér skynsamlega. Á grundvelli rannsóknarskýrslu Alþingis er óhætt að segja að við Íslendingar höfum ekki hagað okkur skynsamlega og eins og grein Salvarar bendir á hefur sú hegðan byggt á hugmynd Milton Friedman um að stjórnendur beri enga ábyrgð aðra en ávaxta fé hluthafanna. Við lifum afleiðingar þeirrar villu á hverjum degi á Íslandi og óhætt að fullyrða að sú hugmynd er ekki skynsamleg. Er einhvern vegvísi að skynsemi að finna í 200 ára sögu og Hins íslenska bókmenntafélags og lærdómsritum þess?

Skynsemi er raunar það fyrsta sem verður á vegi manns þegar rýnt er í sögu Hins íslenska bókmenntafélags. Félagið er stofnað í þeim tilgangi að vera til gagns fyrir íslenskt samfélag. Það hefur haft miklu hlutverki að gegna í þróun þess allt frá stofnun og má taka undir með Sigurði Líndal þar sem hann spyr þeirrar spurningar hvort félagið hafi ekki í raun lagt grundvöllinn að sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Með stofnun félagsins hafi „…sjálfsvitund þjóðarinnar verið skerpt og sjálfstraust aukið og hún þannig búin undir boðskap um að taka stjórn eigin málefna.“ (Sigurður Líndal, 1991)

Jón Sigurðsson hefur eftir stofnanda félagsins, Rasmus Christian Rask, í riti sem gefið er út um stofnan og athafnir félagsins fyrstu fimmtíu árin:

Eg læri ekki íslenzku til að nema af henni stjórnfræði eða hermennsku, eða þesskonar, en eg læri hana til þess að geta h u g s a ð e i n s o g m a ð u r, til þess að útrýma þeim kotúngs og kúgunar anda, sem mér hefur verið innrættur frá blautu barnsbeini, til þess að stæla hug og sál svo að ég geti gengið í hættur óskelfdur, og að sál mín kjósi heldur að segja skilið við líkamann, en að breyta út af því eða afneita sem hún hefur fengið fulla sannfæring um að sé satt og rétt. (Jón Sigurðsson, 1867, bls. 15)

Rasmus Christian Rask lærði íslensku til þess að geta hugsað eins og maður. Það eitt og sér gæti verið ágætis vegvísir en það var fleira hjá upphafsmanni þessum sem vert er vekja athygli á. Grípum aftur niður í afmælisrit Jóns Sigurðssonar þar sem hann vitnar í Rask:

Þjóðinni hnignar e k k i, nema þið hver um sig látið henni hnigna, þið, sem eigið að vera samtaka að halda henni við og efla blómgun hennar; málinu hnignar heldur ekki, nema þér sjálfir látið því hnigna og ofurseljið það. (Jón Sigurðsson, 1867, bls. 17) Þar höfum við það. Íslensku þjóðinni hnignar ekki nema að við leyfum henni það. Við sem eigum að vera samtaka um að halda henni við og efla blómgun hennar.

Augljóst er af lestri Jóns Sigurðssonar um fyrstu fimmtíu árin í sögu félagsins að bæði stofnanda félagsins, Rasmusi Christan Rask, og honum sjálfum, Jóni Sigurðssyni sem var formaður stjórnar félagsins í Kaupmannahöfn frá 1851 til dauðadags 1879, fyrst og fremst umhugað um að vera íslenskri þjóð til gagns. Það var hugsjón þeirra beggja og það sem rak þá áfram. Fyrst til stofnunar félagsins og síðan til eflingar þess og viðhalds. (Björn M. Olsen, 1916, bls. 12-18) Grípum enn niður í Jón:

Lög félagsins sýna ljóslega, hverjar grundvallarreglur Rask og þeir félagar höfðu fyrir augum, bæði í sjálfri stjórn félagsins og í framkvæmdum þess. Það er auðráðið, að þeir hafa í hvorutveggja leitazt við að haga félaginu svo að það gæti verið sem nytsamlegast og sem þjóðlegast…” (Jón Sigurðsson, 1867, bls. 22)

Ásetningurinn var að efla menntun og þekkingu Íslendinga, bæði alþýðu og menntaða menn, verða þannig Íslendingum að gagni. „Þannig var þá stofnaður þessi fjelagskapur, sem nú hefur starfað í hundrað ár til eflingar þjóðlegu íslensku menntalífi.“ (Björn M. Olsen, 1916, bls. 11) Það má hugsa sér verri vegvísi en þann að taka forgöngumenn Hins íslenska bókmenntafélags hér til fyrirmyndar – verða íslenskri þjóð að gagni.

Jón Sigurðsson varð forseti Kaupmannahafnardeildar Hins íslenska bókmenntafélags árið 1851. (Björn M. Olsen, 1916, bls. 23) Hugsjónaeldur hans um að verða íslenskri þjóð að gagni hefur aldeilis lifað með okkur þar sem þjóðhátíðardagur okkar er haldinn hátíðlegur ár hvert á afmælisdegi hans. Forsetatitilinn ber Jón sem forseti Hins íslenska bókmenntafélags en forseti Íslands var hann aldrei, enda Ísland ekki lýðveldi í hans tíð. Jón lést í Kaupmannahöfn í desember árið 1879, áratugum áður en Ísland fékk sjálfstæði.

Föstudaginn 30. Apríl 1880 lagðist póstskipið Fönix við festar í Reykjavík eftir tólf daga siglingu frá Kaupmannahöfn. Meðal þess sem skipið flutti yfir hafið voru líkkistur tveggja þjóðþekktra Íslendinga, Jóns Sigurðssonar forseta og konu hans, Ingibjargar Einarsdóttur. Jón hafði látist viku af desember árið áður og Ingibjörg aðeins nokkrum dögum síðar... Fyrir dyrum var sorgarhátið fremur en hefðbundin jarðarför, athöfn þar sem Jón Sigurðsson var upphafinn og minning hans notuð til að blása fólki í brjóst von um bjartari tíð. Þarna urðu til söguþræðir um minningu hans sem margir hafa síðan tekið þátt í að spinna, oft í þágu ýmissa þjóðþrifamála. (Páll Björnsson, 2011, bls. 7)

Hér er ekki ætlunin að rekja ævi Jóns Sigurðssonar en þar sem viðfangsefnið sem lagt er upp með er að leita að vegvísi fyrir Íslendinga sem virðast villtir í þoku á 21. öld verður að teljast nokkuð skondið og vel við hæfi að rekast þar á þennan mann, Jón Sigurðsson forseta. Í ljósi viðfangsefnisins ekki annað hægt taka upp orð hans sem Guðrún Nordal grefur upp í erindi um hann á aðalfundi Hins íslenska bókmenntafélags 27. nóvember 2010 „Það þarf annað en hjalið tómt til að hrinda Íslandi á fætur aftur“. Þessa fyrirsögn tekur Guðrún Nordal upp eftir honum í umfjöllun um hann í aðdraganda afmælisárs hans 2011. (Guðrún Nordal, 2011, bls. 71)

Árið 1937 var ákveðið af Hinu íslenska bókmenntafélagi að gefa út árlega safn smárita um ýmis fróðleg efni og gaf félagið út af þessu tilefni ævisögu Benjamins Franklín í þýðingu Jóns Sigurðssonar. (Ólöf Dagný Óskarsdóttir, 2011, bls. 92) Tryggvi Gunnarsson endurútgaf bókina hjá Hinu íslenzka þjóðvinafélagi árið 1910 og segir í formála:

Jón Sigurðsson þýddi söguna og ritaði formálann. Þar segir hann, að eftirtektavert sé að heyra frásagnir um menn, sem með frábærum dugnaði hafi komist áfram og gert þjóð sinni gagn, og hverja aðferð þeir hafi valið til slíks, hvað þeim hafi auðnast að framkvæma, og hver aðdragandi hafi verið að framkvæmd þeirra. (Franklin, 1910 ) Því er komið inn á þetta hér að Benjamin Franklin var jafnframt því að vera augljóslega fyrirmynd Jóns Sigurðssonar, þjóðhetju okkar Íslendinga, mikilsmetinn stjórnmálamaður og frelsishetja Bandaríkjanna. Einn þeirra sem fékk það verkefni að skrifa stjórnarskrá Bandaríkjanna. (Franklin, 1910 , bls. 94-95) Í formála Sigurðar Líndal að lærdómsritinu Mennt og máttur eftir Max Weber segir hann að Weber hafi öðrum fremur litið á Benjamín Franklín sem „fulltrúa auðhyggjunnar“ eða „anda fjármagnsskipulagsins“:

Innst inni felur auðhyggjan í sér, að fjáröflun er gerð að sjálfstæðu markmiði, sem siðferðileg skylda er að rækja: aflaðu fjár sem mest þú mátt, löglega og heiðarlega, en gættu jafnframt hófsemi. Tilgangurinn er ekki sá einn að fullnægja þörfum, hvað þá lífsnautnum, heldur sjálfstætt markmið, sem raunar ber vitni um þá dyggð, er kallast trúmennska í starfi og öðrum fremur einkennir siðfræði auðhyggjunnar. En hvað sem slíku líður, er þetta sjálfstætt markmið, sem ekki verður gefin nein skynsamleg skýring á. (Weber, 1996, bls. 21)

Sigurður segir jafnframt í sama formála:

Ekki ruddu lífsviðhorf auðhyggjunnar sér rúms í einu vetfangi, heldur urðu þau að vinna bug á marvíslegri mótstöðu. Þannig er enginn vafi á því að, hugmyndir Franlíns hefðu á miðöldum valdið almennri hneykslan. Siðspekingar hefðu fordæmt þær sem ágirnd auvirðilegustu tegundar, stórhættulega sálarheill manna. Jafnvel á þessari öld er líklegt, að flestir veigruðu sér við að boða peningahyggju af jafn opinskárri hreinskilni. En í Massachusetts, heimalandi Franklíns fékk boðskapur hans almennar undirtektur á 18 öld. Auðhyggjan hafði þannig sigrazt á því neikvæða viðhorfi til peninga, sem siðspekingar miðalda höfðu alið á og lengi gætti síðan. Í annan stað er þess að gæta, að peningahyggja eða gróðafýsn út af fyrir sig var ekkert nýmæli. Hún hafði fylgt mönnum frá örófi alda. Og lengstum hafa menn ekki verið vandir að meðulum við fjáröflunariðju sína. En gróðasjónarmið, sem við það eru miðuð, að einskis skuli svifizt, bera ekki vitni um eiginlega auðhyggju. Liggur til þess sú einfalda ástæða, að búskapur í anda hennar fær ekki staðizt, þar sem verkalýður er agalaus og enginn getur treyst öðrum í viðskiptum – að ekki sé minnzt á, að auðs sé aflað með ráni og gripdeildum. Slíkir eru einmitt viðskiptahættir í þjóðfélögum, þar sem borgaralegt fjármagnskerfi hefur ekki náð að þróast.”

Max Weber var hagfræðingur sem skrifaði um þjóðfélagsfræði og aðferðafræði var honum hugleikin. Hann hallaðist að þjóðernishyggju sem fólst í því að sérhver þjóð ætti að glæða með sér sjálfstraust og og skapa sér menningu við hæfi. „Ein helzta forsenda þess væri, að hún nyti frjálsræðis, en þekkti jafnframt takmörk sín.“ (Weber, 1996, bls. 13)

„Max Weber óskaði þess öðru fremur að verk sín yrðu grundvöllur umræðu.“ (Weber, 1996, bls. 19)

Niðurstöður

Farið var af stað með það verkefni að kanna hvort í 200 ára starfsemi og sögu Hins íslenska bókmenntafélags væri einhvern vegvísi að finna fyrir villtar sálir frjálshyggjunnar á Íslandi á fyrstu áratugum 21. aldar. Vegvísi fyrir þá sem enn lifa í þeirri trú að samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja sé utan við sviga í samfélagi manna. Ekki leikur vafi á því að þann vegvísi er að finna í sögu og starfsemi Hins íslenska bókmenntafélags. Saga félagsins og starfsemi í tvær aldir kemur höfundi fyrir sjónir sem einn samfelldur vegvísir. Sá vegvísir felst í anda frumkvöðlanna – þeim anda „að vera til gagns“.

Hér hefur engum tíma verið varið í að varpa ljósi á söguna eða einstaka atburði sem styðja þessa fullyrðingu heldur eingöngu dregin út þau efnisatriði sem pössuðu viðfangsefninu í svo stuttu verkefni. Saga félagsins og arfleifð þess fer ekki neitt – hún er þarna, aðgengileg fyrir hvern þann sem vill kynna sér hana. Lagt var upp með að leita í lærdómsritin í þessu verkefni en einungis er tæpt á einu slíku hér þar sem efniviður sögunnar var nægur til að svara spurningunni.

Stjórnendur fyrirtækja sem eru í vandræðum með hugtakið „samfélagslega ábyrgð“ gætu margt lært af því að kynna sér sögu félagsins, að ekki sé minnst á sögu og fyrirætlanir þjóðhetja þessara tveggja auðvaldssamfélaga, Íslands og Bandaríkjanna, Jóns Sigurðssonar og Benjamín Franklín. Kannski geta hugleiðingar Max Weber um aðferðafræði hjálpað hugmyndasmiðum viðskiptafræðinnar til að leiðrétta þá villu sem gerir það að verkum að við ráfum enn rammvillt í þokunni…


Heimildaskrá:

Björn M. Olsen. (1916). Hið íslenska bókmenntafjelag 1816-1916 Minningarrit
aldarafmælisins 15. ágúst 1916. Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafjelag. Sótt 13. Apríl 2016, frá: https://archive.org/stream/hislenskab00bj#page/86/mode/2up
Carroll, A. B. (1999). Corporate Social Responsibility Evolution of a Definitional construct. Business & Society , 268-295. Ferguson, C. H. (Director). (2010).
Inside job [Motion Picture]. Fox, J. (Director). (2010). Gasland [Motion Picture].
Franklin, B. (1910 ). 1706-1790. Æfisaga Benjamíns Franklíns (Jón Sigurðsson þýddi) (2. útgáfa, fyrst gefin út af Hinu íslenska bókmenntafélagi 1839 útg.). Reykjavík (ekki vitað hvenær var fyrst gefin út): Hið íslenzka þjóðvinafélag .
Friedman, M. (1970 September 13th). The Social Responsibility of Business is to Increase its profits. The New York Magazine.
Guðrún Nordal. (2011). Það þarf annað en hjalið tómt til að hrinda Íslandi á fætur aftur.
Jón Sigurðsson - Hugsjónir og stefnumál (bls. 71-80). Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag.
Hagstofa Íslands. (2016). Sótt 13. apríl frá: Fjármunamyndun 1990-2015 Magnvísitala: http://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Efnahagur/Efnahagur__thjodhagsreikningar__fjarmunamyndun_fjarmunaeign__fjarmunamyndun/THJ03105.px/chart/chartViewLine/?rxid=bbb6ce7c-166d-40da-92ba-438478d94d65
Hið íslenska bókmenntafélag. (2016). Sótt 13. apríl, 2016, frá: Um félagið: http://hib.is/um-felagid/ Jón Sigurðsson. (1867). Hið íslenzka bókmenntafélag - stofnan félagsins og athafnir um fyrstu fimmtíu árin 1816-1866. Kaupmannahöfn: Bianco Luno. Sótt 13. apríl frá: https://archive.org/stream/Hidislenzkabokme000208944v0JonReyk/Hidislenzkabokme000208944v0JonReyk_orig#page/n5/mode/2up
Ólöf Dagný Óskarsdóttir. (25. maí 2011). Frumkvöðlar og félagsmyndun. Sótt 13. apríl frá: Skemman.is: http://hdl.handle.net/1946/8733
Páll Björnsson. (2011). Jón forseti allur - Táknmyndir þjóðhetju frá andláti til samtíðar. Reykjavík: Sögufélag.
Páll Skúlason. (2013). Ríkið og rökvísi stjórnmála. Reykjavík: Háskólaútgáfan.
Páll Skúlason. (2014). Hugsunin stjórnar heiminum. Reykjavík: Háskólaútgáfan.
Salvör Nordal. (2010). Samfélagsleg ábyrgð í viðskiptalífinu. Í Kolbeinn Stefánsson, Elífðarvélin - Uppgjör við nýfrjálshyggjuna (bls. 93-111). Reykjavík: Háskólaútgáfan.
Sigurður Líndal. (1991). Bókmenntafélagið 175 ára. Skírnir, 271-274.
Sigurthorsson, D. (2004). The Icelandic Banking Crisis: A Reason to Rethink CSR? Journal of Business Ethics.
Snjólfur Ólafsson., Brynhildur Davíðsdóttir og Lára Jóhannsdóttir. (2014). Samfélagsábyrgð íslenskra fyrirtækja. Reykjavík: Háskóli Íslands Viðskiptafræðideild.
Vilhjálmur Árnason, Salvör Nordal, & Kristín Ástgeirsdóttir. (2010). Aðdragandi og orsakir falls íslensku bankanna og tengdir atburðir - Siðferði og starfshættir í tengslum við fall íslensku bankanna. Reykjavík: Rannsóknarnefnd Alþingis skv. lögum nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna og tengdra atburða.
Weber, M. með formála eftir Sigurð Líndal (1996). Mennt og máttur. (Helgi Skúli Kjartansson, Þýð.) Reykjavík: 1996.

Túlkun á réttu og röngu

„Enginn sá maður, sem er nokkurs verður, á að horfa í háska eða bana. Hann á aðeins að líta á hitt, hvort það, sem hann gerir, er rétt eða rangt, hvort hann breytir sem góður maður eða vondur.“ (Úr: Síðustu dagar Sókratesar e. Platón í þýðingu Sigurðar Nordal og Þorsteins Gylfasonar, 2006 útgáfu, bls. 49)

Ákvörðun Kjararáðs er tilefni til hugleiðinga.

Það vekur áhuga hvernig ákvörðun um hækkun tiltekins hóps embættismanna ríkisins um tugi prósenta er tekin og ekki síður umræður í kjölfar hennar.

Hér á fésbókinni hafa ýmsir látið í ljósi þá skoðun að launaupphæðirnar sem um ræðir eftir hækkun séu fyllilega réttmætar í samanburði við aðra sambærilega hópa og því sé á þeim grunni ástæðulaust að gera athugasemdir. Hækkunin sé réttlát.

Framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins tók undir þessa skoðun í fréttum á RÚV í fyrradag þegar haft var eftir honum „...að það sé alveg skýrt í lögum að Kjararáð eigi að horfa til almennrar launaþróunar. Að helstu hópar launamanna hafi fengið tæplega 80% hækkun frá 2006 meðan til að mynda ráðuneytisstjórar hafi fengið tæplega 40%.“ Á þessum grunni réttlætir framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins hækkun hóps embættismanna ríkisins um upphæð sem samsvarar mánaðarlaunum annars hóps starfsmanna íslenska ríkisins með einni ákvörðun.

Þessi túlkun á réttu og röngu um mitt ár 2016 vekur áhuga minn.

Einu sinni bjuggum við til ríki til að koma á skipulagi og réttarreglum. Við vissum jafnframt einu sinni að allir skyldu jafnir fyrir lögunum. Ákvarðanir í þessa veru þar sem einn hópur embættismanna fær launahækkun sem samsvarar heilum mánaðarlaunum annars hóps – fellur hún undir að við vitum hvert hlutverk ríkisins er og er í hún í samræmi við að allir skulu jafnir fyrir lögunum?

Mér finnst ástæða til að spyrja slíkra grundvallarspurninga.

Hvað með hinn atvinnulausa sem fær 178.951 krónu? Og má ekki afla sér nokkurra tekna umfram það, því þá eltir hið sama ríki hann til að taka af honum það sem hann mögulega hefur fengið ofgreitt? Hvað með öryrkjann í sömu stöðu? Hvað með hinn aldraða í sömu stöðu?

Við höfum búið til ríkisvald sem hefur það hlutverk að sjá til þess að tilteknum einstaklingum samfélagsins sé örugglega haldið fátækum. Við vissum einu sinni að kerfið sem við bjuggum til var til þess ætlað að hjálpa þeim sem af einhverjum ástæðum lentu í vandræðum í lífinu. Urðu fyrir áföllum eða heilsubresti – nú eða bara eltust og þurftu því á hjálp ríkisins að halda.

Þessu hlutverki ríkisins höfum við breytt í grundvallaratriðum. Nú er hlutverk ríkisins að elta uppi þá sem eru í einhverju þessara hlutverka og tryggja með öllum ráðum að þeir séu örugglega fátækir.

Hluverk ríkisins er ekki lengur að hjálpa heldur að elta. Það er ekki að þjóna einstaklingnum heldur að refsa honum.

Kannski er staðan sú að skrifstofustjórinn sem við teljum réttlátt að fái nú 1,3 milljónir á mánuði fyrir störf sín hafi það að aðalstarfi að eltast við þann atvinnulausa eða öryrkjann til að tryggja að hann fái örugglega engar tekjur umfram 178.951 krónu á mánuði.

Ríkisvaldið sem um ræðir er ríkisvald sem báðir einstaklingar hafa greitt til alla sína ævi. Við höfum ákveðið að annar einstaklingurinn sé verður umbunar, hinn einstaklingurinn á skilið refsingu. Annar einstaklingurinn er „góður“, hinn „vondur“.

Svona skynjum við réttlæti á Íslandi árið 2016.

Er túlkun okkar dæmi um að við vitum hvað felst í því að vera góður maður og hvað er að vera vondur maður?

Kunnum við að greina rétt frá röngu?

Hvað er svona merkilegt við það?

...að vera karlmaður? Var spurt í dægurlagatexta fyrir ég man ekki hvað mörgum árum síðan. Í gærkvöld var sýnd í sjónvarpinu heimildamynd með þessu heiti – Hvað er svona merkilegt við það? Er höfundum myndarinnar einstaklega þakklát fyrir gerð hennar og kem þeim þökkum hér með á framfæri.

Saga kvennabaráttu á Íslandi síðustu áratugi er saga sem þarft er að segja. Saga sem þarft er að varpa ljósi á akkúrat núna. Það er sálinni hollt að minnast þess hversu stórkoslega sigra við íslenskar konur höfum unnið þó enn sé langt í land. Það er hollt að fylla hjartað af þakklæti í garð þeirra kvenna sem voru í forystu þessarar göngu. Var svo gott að fá að sjá þær margar í myndinni í gær. Nota þetta tækifæri til að þakka þeim. Þakka þeim fyrir forystuna, fyrir að hafa þorað að brjótast gegn valdinu og þannig unnið okkur svo ómetanlegt gagn.

Var minnt á árangur íslenskrar kvennabaráttu með skýrum hætti síðastliðið sumar. Einhvern veginn er það svo að maður verður samdauna þeim tíðaranda sem maður lifir í og hættir til að gleyma þeim árangri sem náðst hefur. Átti samræður við unga hollenska stúlku að byrja starfsferilinn eftir útskrift úr virtum háskóla sem aldeilis ekki allir eiga aðgang að. Þessi stúlka sýndi ástríðufullan áhuga að fá að vita allt um íslenska kvennabaráttu. Ég reyndi að upplýsa hana af bestu getu og hugsaði einmitt um það þá hvað það væri eftirsóknarvert að geta flutt út þessa sögu. Hugsaði til þess að konur heimsins þyrftu að fá að vita um þessa sögu. Gladdist því ómælt þegar ég heyrði um tilvist myndarinnar þó það skuli ósagt látið hvort að þessi mynd eigi eftir að verða útflutningsvara.

Þessi hollenska stúlka gerði mér ljóst með skýrum hætti hversu hroðalega miklu aftar hollenskar konur eru í jafnréttisbaráttunni en þær íslensku. Rifjaðist upp fyrir mér eitthvað sem ég átti að vita en var einhvern veginn búin að gleyma – stöðu samstarfskvenna minna í hinum ýmsu vestrænum löndum á minni starfsævi. T.d. einnar þýskrar samstarfskonu minnar sem var mætt í vinnuna með barnið tveimur mánuðum eftir barnsburð af því að það var eitthvað sem hún þurfti að gera til að halda vinnunni. Þetta var einhvern tíma á árunum 1988 – 1992. Hollensk vinkona mín og samstarfskona sem eignaðist tvíbura og hætti í framhaldi að vinna. Þýsku samstarfskonurnar sem kusu að eignast ekki barn... Já við íslenskar konur megum svo gjarna verða sérfræðingar í sögu íslenskrar kvenfrelsisbaráttu. Það er saga til að vera stoltur af.

Að vera stoltar er þó ekki nóg. Við erum langt frá því komnar á þann stað að ástæða sé til að fagna því að jafnrétti sé náð. Langur vegur eftir. Eins og endir myndarinnar sem vísað er til gaf svo skýrt til kynna og við erum minnt kyrfilega á á hverjum einasta degi. Saga kvenna er þurrkuð út. Þurrkuð út pent og örugglega. Það hefur tekist vel til í þeim ranni allar götur frá hruni.

Borgarstjórinn í myndinni í gær er enn spunameistarinn og hugmyndafræðingur þess sem almenningur á Íslandi gerir að sínum sannleika. Trúir því að það sem hér gerðist árið 2008 sé vondum útlendingum um að kenna og körlum best treystandi til forystu um flest.

Steinunni Valdísi varð að ryðja burt af Alþingi, Guðlaugur Þór situr sem fastast. Þorgerður Katrín varð frá að hverfa vegna tengsla maka hennar við hrunið, Bjarni Benediktsson stendur keikur sem fjármálaráðherra þó sjálfur hafi hann verið viðskiptafélagi föðurbróður síns sem tókst að krækja í eign ríkisins Borgun að því er virðist fyrir slikk.

Í framhaldi af þessari málsgrein verður að taka skýrt fram að hér er ekki haldið fram einu eða neinu um viðkomandi einstaklinga af karlkyni einungis bent á hversu himinhrópandi mismunun er í gangi í samfélaginu þegar kemur að konum annars vegar og körlum hins vegar. Við erum tilbúin að fyrirgefa körlum allt konum ekkert. Karlar mega það sem konur mega ekki. Það eru algjörlega skýr skilaboð okkar almennings á Íslandi í kjölfar hrunsins og ekki hægt að fara í neinar grafgötur með það.

Öldin fram að þessu hefur verið öld strákanna. Öld þar sem karlkyns stjórnendur hafa verið gerðir að guðum og þeir eru þar enn. Þrátt fyrir algjört hrun þess samfélags sem við höfðum byggt upp í áratugi. Hrun í svo miklu, miklu víðari skilningi en hrun hagkerfisins. Hrun gildanna sem við ólumst upp við, hrun trausts á stofnanir samfélagsins, hrun trausts okkar hvert á öðru. Við sitjum eftir í samfélagi vantrausts þar sem stoðirnar - innviðirnir hafa verið fullkomlega vanræktir árum saman svo nú er allt kerfið sem á að halda utan um okkur – styðja okkur á heljarþröm. Á sama tíma erum við með auðuga unga karlkyns stjórnendur í Sjálfstæðis- og Framsóknarflokki við stjórnvölinn. Af því að við treystum þeim best.

Hagaskólastelpurnar orðuðu stöðu mála fyrir okkur í vetur með stórkostlegu atriði sínu sem ég leyfi mér að enda á hér...

„...vertu skynsöm, vertu dugleg týndu upp draslið sem aðrir skilja eftir týndu þér láttu þig hverfa...“

http://icelandmonitor.mbl.is/news/c...