Hvar er stefnan? Hver eru úrræðin?

Birti þessa grein á bloggi mínu fyrst 31.10. 2008 en hún var skrifuð á sínum tíma þegar Davíð hafði í hótunum við Þjóðhagstofnun - áður en hann lagði stofnunina niður.

Það er undarlegt ábyrgðarleysi sem forsætisráðherra okkar leyfir sér að hafa í frammi þessa dagana svo ekki sé meira sagt. Ég er hrædd um að hver venjulegur launamaður í fyrirtækjum þessa lands sem leyfði sér að taka á vandamálum á sama hátt og hann gerir nú - yrði fljótt látinn fjúka. Það að neita að horfast í augu við vandann sem við er að etja og og benda þess í stað á sendiboða skilaboðanna og gera úr honum sökudólg er ekki góð aðferð við lausn vandamála og vægast sagt ekki til þess fallin að vekja traust. Í hvaða landi öðru mundi svona framkoma líðast - ég bara spyr?

Ég lýsi hér með eftir stefnu og markmiðum forsætisráðherra út úr því ástandi sem nú ríkir og það strax. Hann leyfði sér að viðhafa þau orð að spá Þjóðhagsstofnunar væru nú engin raunvísindi og taldi sennilega að það væru einhver ný tíðindi. Ég er viss um að ekki nokkur maður heldur því fram að hagfræðin yfir höfuð sé raunvísindi en engu að síður ætla ég að vona að flest okkar séu á þeirri skoðun að mark sé á henni takandi. Það hefur löngum verið vitað að efnahagsmál þjóða í opnu hagkerfi, þar sem flestir þættir lúta lögmálum markaðarins, geta breyst við orðróm um að eitthvað sé í aðsigi. Það þarf jafnvel ekki meira til en ábyrgðarlaus orð þeirra sem eru við stjórnvölinn. Ég man ekki betur en að Davíð Oddsson sjálfur hafi nánast komið hagkerfi Íslands á kaldan klaka með bölsýni sinni í upphafi stjórnarferils síns. Ég minnist orða Ólafs Jóhanns Ólafssonar er voru á þá leið, að við lestur Morgunblaðsins í flugvél á leið frá Bandaríkjunum til Íslands hefði hann hugsað - hvernig það væri, hvort það væri ennþá byggt ból á Íslandi. Svo dökk var umræðan um ástandið í landinu á þeim tíma. Það er ekki að efa að hluta þeirrar niðursveiflu mátti rekja til þess hvernig talað var á þeim tíma. Svartsýni og bölmóður getur leitt til niðursveiflu á sama hátt bjartsýni getur leitt til uppsveiflu. Fyrir einhverjum árum þegar miklar sveiflur voru viðvarandi á gengi dollars var talað um að forseti Bandaríkjanna mætti ekki fá kvef öðruvísi en það hefði áhrif á gengi dollarans!

Einmitt vegna þessa skiptir miklu máli hvað forsætisráðherra þjóðar lætur hafa eftir sér, það skiptir máli að hann sé ábyrgur í orði og athöfnum og til þess líklegur að skapa traust. Í slíku ástandi eins og nú þegar fjölmiðlar eru uppfullir af tíðindum um aukna verðbólgu skapar það óöryggi. Sú kynslóð sem ég tilheyri man mjög vel hvað verðbólga þýðir og ég er þess fullviss að flest okkar viljum allt annað en upplifa slíka tíma aftur. Þó ekki sé útlit fyrir að við séum á leið inn í sama ástand nú - þá skiptir miklu máli að skapa trú okkar á að svo sé ekki. Aðstæðurnar nú minna um margt á fyrra ástand, umtalsverð lækkun hefur orðið á gengi krónunnar - þó ástæðurnar fyrir því nú séu af völdum markaðarins en ekki vegna aðgerða stjórnvalda þá eru afleiðingarnar þær sömu og áður. Innflutningur verður dýrari, við neytendur kaupum innflutta vöru hærra verði. Það að verðlag hækkar verður til þess að vísitölutryggð lán okkar hækka einnig (og höfðu þau þó hækkað nóg vegna gífurlegra vaxtahækkana). Hvoru tveggja þýðir að kaupmáttur okkar þverr. Fyrir einhverjum dögum síðan voru tilkynntar hækkanir á áfengi og tóbaki - sem hafa áhrif til hækkunar framfærsluvísitölu (annars merkileg ráðstöfun hjá ríkinu að ganga á undan með opinberar verðhækkanir á svo viðkvæmum tímum). Þetta minnir hvoru tveggja óumræðilega á gamla tíma. Einmitt þess vegna er þörfin mikil að fá að heyra til hvaða ráðstafana skuli gripið. Einmitt þess vegna er nauðsynlegt til þess að vita að forsætisráðherra landsins sé þess meðvitaður að það er ekki allt í lukkunar velstandi og eitthvað þarf að gera. Ég er ekki að biðja um svartsýni og bölmóð á sömu nótum og fyrir rúmum áratug. Ég bið um viðurkenningu á því að við ákveðið vandamál sé að etja sem leita þurfi lausna á. Ég bið um stefnu, markmið og leiðir til að skapa áframhaldandi stöðugleika. Það er gjörsamlega óviðunandi ástand að á slíkum óvissutímum sé við stjórnvölinn maður sem kýs að stinga höfðinu í sandinn og afneita vandamálinu - það er líklegasta leiðin til að allt fari á versta veg.

Þessi grein hefur ekki birst opinberlega áður en hún var send Mbl. á sínum tíma þegar Davíð hafði í hótunum við Þjóðhagstofnun - áður en hann lagði stofnunina niður.

Samfélagið Ísland í lok október 2008

Aldrei datt mér í hug að ég ætti eftir að upplifa þvílíka tíma eins og síðustu vikur. Ég hélt satt að segja að þvílíkir hlutir gætu ekki gerst í nútímanum en það er kannski besta merkið um hvað maður er takmarkaður. Sagan endurtekur sig sífellt og maður ætti að vera nægilega upplýstur til að vita það.

Bankakerfið okkar er hrunið - sannarlega - en því miður sýnist mér að sem þjóðin sé gengin af göflunum líka og það þykir mér öllu verra. Einstaklingar eru dæmdir til sektar án dóms og laga og maður heyrir af því að þeir og fjölskyldur þeirra sitji undir líflátshótunum. Hvar er siðferði okkar nú? Erum við þegar allt kemur til alls ekkert öðruvísi fólk en á tímum galdrabrennanna? Erum við í alvörunni - fólk á Íslandi árið 2008 - tilbúin að falla í sama farið og fólk á Íslandi á 17. öld? Sem betur fer hefur ekki enn verið framið ofbeldisverk á grunni þessa hruns - en ég spyr mig hversu langt er í að það gerist?

Ísland hefur sannarlega verið undarlegt samfélag síðustu árin. Samfélag endalausrar græðgi og umræðu um peninga - en er það svo einfalt að við öll "hinn alsaklausi almenningur" getum leyft okkur að hengja nokkra einstaklinga fyrir það sem gerst hefur? Það þykir mér ódýr lausn hjá heilli þjóð sem hefur sem einn maður verið í eltingaleik í kringum gullkálfinn um árabil. Við þurfum ekki annað en líta út á götu til að sjá dæmi um það.

Bankakerfið er hrunið - sannarlega og mörg fyrirtæki eiga væntanlega eftir að fylgja í kjölfarið. En er það svo einfalt að hægt sé að segja að hrun bankakerfisins sé um að kenna einhverjum örfáum einstaklingum sem við getum bent á núna? Eru "þessir menn - útrásarvíkingarnir" þeir seku um allt sem gerst hefur í íslensku samfélagi síðustu ár? Ég held ekki og ég sé ástæðu til að mótmæla þeirri óhugnanlegu umræðu sem nú tröllríður íslensku samfélagi.

Ég veit ekki í dag frekar en nokkur annarr hvort að það sem gerst hefur þurfti að gerast. Ég veit ekki hvort að íslensku bankanir voru í raun og veru gjaldþrota eða hvort þeir voru í raun og veru vel reknir bankar. Ég hef heyrt fín rök fyrir hvoru tveggja og ég get keypt báðar röksemdafærslurnar. Sumt fæ ég að vita seinna - þegar sagan hefur varpað ljósi á það sem gerst hefur en sumt fæ ég aldrei að vita.

Eitt veit ég og finnst ástæða til að halda upp á það - en það er að íslenska krónan hefur gert það mögulegt byggja hér upp risastór fjármálafyrirtæki á örfáum árum, í rekstrarumhverfi sem gerði nánast allri annarri útflutningsstarfsemi mjög erfitt fyrir. Það var augljóst í byrjun aldarinnar að bankanir voru í einstakri aðstöðu að því leyti að þeir gátu leikið sér með þennan veika gjaldmiðil og það nýttu þeir sér og hafa gert allar götur síðan. (Það gerðum við - almenningur líka). Það hefði væntanlega ekki verið eins auðvelt að ná svo miklum árangri með innlánsreikninga sem dæmi nema vegna þess gríðarlega háa vaxtastigs sem hér hefur verið. Þá sögu alla verða hag- og sagnfræðingar að segja okkur einhvern tíma en það verður ekki gert nú - í miðri brennu.

Það sem við þurfum að muna er að vandamálið hvað varðar íslensku krónuna - veikan gjaldmiðil í alþjóðlegu viðskiptaumhverfi hefur blasað við okkur öllum árum saman. Þeir sem hafa átt að taka á því vandamáli hafa neitað því að gera það - stjórnmálamennirnir okkar. Við höfum kosið þessa stjórnmálamenn yfir okkur - þess vegna berum við ábyrgð á því sem gerst hefur og enginn annar. Það er alveg sama hversu mjög við viljum hvítþvo okkur af því og dæma aðra hægri vinstri - við berum ábyrgð á því að kjósa okkur aðila við stjórnvölinn hverju sinni og við horfumst nú í augu við afleiðingarnar af því.

Við berum líka ábyrgð á okkar fjárhagslegu gjörningum. Við vitum það og höfum alltaf vitað það - að við berum ábyrgð á því hvaða ákvarðanir við tökum. Það hafa alltaf verið til óheiðarlegir sölumenn, það hafa alltaf verið til fyrirtæki og einstaklingar sem hafa reynt að pranga einhverju inn á okkur og selja okkur gull og græna skóga. Við vitum að við berum ábyrgð á því hvort við tökum mark á þeim eða ekki. Við getum ekki búið í samfélagi þar sem við gerum aðra ábyrga fyrir okkar gjörðum. Við - íslenska þjóðin - töpuðum okkur í þessu gullaldaræði og við verðum sjálf að bera afleiðingarnar af því. Ef í ljós kemur að einstaklingar hafa gerst sekir um glæpi síðar þá kemur það í ljós síðar og þá verða þeir menn dæmdir fyrir það. Ég vil ekki búa í samfélagi þar sem "dómstóll götunnar" er við völd og ég leyfi mér svo sannarlega að vona að þannig sé það með okkur flest.

Það að hlusta nú á stjórnmálamenn slá sér til riddara fyrir að vera sérstakir boðberar réttlætisins - sömu stjórnmálamenn og skömmtuðu sér eftirlaun með hraðafgreiðslu laga í gegnum Alþingi á síðustu þremur dögum þings um áramótin 2003 - 2004 veldur mér satt að segja ógleði. Það veldur mér líka ógleði að heyra að almenningur á Íslandi virðist þeirrar skoðunar að "ríkið" sé einfært um að sýna sanngirni og réttlæti. Nú á að þjóðnýta allt og það á að tryggja hér réttlátt þjóðfélag til framtíðar. Heyr á endemi! Ríkið greiddi forstjórum sínum 140 milljónir fyrir það eitt að hætta störfum á árinu 2003. Ójá ríkið kunni alveg að taka þátt í þessum ofurlaunaleik eins og aðrir. Ég tel ástæðu til að minna á þessa sögu. Í þeim tilgangi fyrst og fremst ætla ég að dunda mér við það næstu daga að setja gamlar greinar, skrifaðar á árunum 2001 - 2004 hér inn á vefinn.


Ofurlaunin eru sérstakt mál og verður þess vegna tekið fyrir sérstaklega. Það er áreiðanlega rétt að „útrásarvíkingarnir" margir hverjir hafi verið í fararbroddi í þeirri vitleysu allri saman en þeir eru sannarlega ekki einir um það og þeir eru heldur ekki ábyrgir fyrir þeirri hugmyndafræði. Þeirra kollegar um heim allan hafa verið á kafi í sömu vitleysunnu og þeir byggja þá gjörninga á hugmyndafræði sem kennd er í öllum okkar viðskiptaháskólum og heitir „árangurstengd laun". Það verður vonandi afleiðing þessarar kreppu sem nú gengur yfir heiminn að rannsóknarniðurstöður og gagnrýni á þessar hugmyndir komi upp á yfirborðið og nái athygli og ekki síður áhuga þeirra sem sitja í stjórnum fyrirtækja. Auðvitað á rekstur fyrirtækja að ganga út á langtímahugsun en ekki skammtímagróða. Við öll sæmilega skynsamt fólk vitum og höfum alltaf vitað að það er algjörlega út í hött að einn maður geti verið margra tuga milljóna virði á mánuði. En það mál er sérstakt mál og þýðir ekkert fyrir okkur núna að ætla að hengja menn fyrir það án dóms og laga.

Heildarhagsmuni ofar flokkshagsmunum - takk!

 

Heildarhagsmuni ofar flokkshagsmunum – takk!

Grein birt í Mbl. 27. okt. 2008

Aldrei hefur það birst mér jafnskýrt og nú hversu miklu máli pólitíkin skiptir. Aldrei hefur það verið mér jafnljóst og nú hversu mikilvægt það er að á Alþingi sitji fólk sem ég treysti. Aldrei hefur það verið mér jafnljóst og nú hversu mikil ábyrgð felst í því að kjósa. Við erum komin á þann stað þar sem pólitískar ákvarðanir skipta öllu máli.

Það hefur vægt frá sagt vakið mér ótta að heyra margt það sem stjórnmálamennirnir á Alþingi hafa talið mikilvægast síðustu tvær vikurnar. Vikur þar sem hjól atvinnulífsins hafa stöðvast og verðmætasköpunin þar með. Drambsemi og þjóðernishyggja á slíkum krísutímum er óhugnanleg svo ekki sé meira sagt. Að hlusta nú á fullyrðingar stjórnmálamanna í þá veru að við getum komist í gegnum þetta allt ein og sjálf án aðstoðar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er með ólíkindum. Það er full ástæða til að vekja athygli á orðum Uffe Ellemann Jensen sem vitnað var til á forsíðu Fréttablaðsins í vikunni en þar varaði hann okkur Íslendinga við því að láta ekki stolt okkar verða til þess að við enduðum í sömu stöðu og Bjartur í Sumarhúsum. Þessi orð Uffe Ellemann hafa verið þau gagnlegustu sem ég hef séð koma frá stjórnmálamönnum síðustu tvær vikur.

Að hafa á tilfinningunni núna á slíkum krísutímum að flokkshagsmunir séu hafðir ofar öllu öðru – jafnvel ofar heildarhagsmunum þjóðarinnar er með öllu óþolandi. Ef að ákvarðanir sem teknar eru núna þýða að stjórnmálaflokkar munu klofna – þá mega þeir klofna og það þó fyrr hefði verið. Um árabil höfum við búið við stjórnmálakerfi þar sem hagsmunir flokkanna hafa verið settir ofar hagsmunum landsmanna. Ekkert er fánýtara fyrir okkur nú en gamlar klisjur og stjórnmálamenn sem eru fastir í úreltum hugmyndum.

Um árabil hefur það verið augljóst að Íslendingar þyrftu að takast á við þau vandamál sem lítill gjaldmiðill hefur skapað okkur í alþjóðlegum heimi nútímans. Um árabil hafa stjórnmálamennirnir okkar hver um annan þveran reynt að finna leiðir til að þurfa ekki að takast á við þetta vandamál. Leit íslenskra stjórnmálamanna allt síðasta ár að “hjáleið” í gjaldmiðilsmálum er vægast sagt hjákátlegt nú. Við sjáum nú hvert slík pólitík leiðir okkur. Það hefur aldrei reynst gott veganesti til framtíðar að stinga höfðinu í sandinn og neita að horfast í augu við raunveruleikann. Það sem við upplifum nú er bein afleiðing slíkrar stefnu.

Íslenska krónan er ekki saklaust fórnarlamb í umróti síðustu ára eða hruni bankakerfisins síðustu vikur. Íslenska krónan hefur haft lykilhlutverki að gegna í öllu því sem gerst hefur í íslensku hagkerfi síðustu ár – að halda öðru fram er í besta falli óraunsæji af verstu gerð.

Það er ekki valkostur að bjóða okkur upp á að búa við slíkar sveiflur sem einkennt hafa íslenskt hagkerfi um langa framtíð. Einangrunarstefna er ekki valkostur. Evrópusambandsaðild og upptaka evru er augljós krafa okkar sem viljum áfram búa í umhverfi alþjóðlegra viðskipta. Aðild að Evrópusambandinu er ekki trúarlegt atriði, það mun ekki leysa allan okkar vanda – langt því frá – en það er eini möguleikinn til að geta sem Íslendingur horft bjartsýnn til framtíðar. Nú ríður á að við sem viljum sjá stjórnmálamennina okkar takast á við raunveruleikann sjáum til þess að það muni þeir gera.