Mikilvægi hug- og félagsvísinda á heill mannsins

Haustið 1979 hóf ég menntaskólagöngu í Kvennaskólanum í Reykjavík. Um sumarið hafði ég sótt um skólavist í Fjölbrautaskólanum í Ármúla en einhver eða einhverjir ákváðu að þar sem ég væri umsækjandi utan af landi ætti ég að setjast á skólabekk í Kvennaskólanum í Reykjavík. Ég veit ekkert hverjir þetta voru en ég get upplýst það nú að ég er viðkomandi ævarandi þakklát.

Það var mikil gæfa fyrir mig persónulega að hefja skólagöngu í Reykjavík í Kvennaskólanum. Ég hætti reyndar eftir eins árs skólagöngu og byrjaði svo aftur eftir eitt og hálft ár að hausti 1982 og útskrifaðist sem stúdent vorið 1984. Ég lít á það sem sérstaka gæfu að hafa lent í þessum skóla af öllum skólum á þessum tíma og mig langar að segja ykkur af hverju.

Það er vegna þeirra áhrifa sem kennarar og námsval skólans hafði á mig sem unga manneskju á mótunarskeiði. Það er skemmst frá því að segja að kennarar þessa skóla voru einstakar manneskjur upp til hópa og andrúmsloftið milli þeirra og innan veggja skólans einkenndist af kærleika. Virðing er orðið sem best lýsir því sem ég á við. Virðing í samskiptum innan skólans. Virðing kennara gagnvart nemendum og virðing í samskiptum kennara innbyrðis og við stjórnendur og nemendur og öfugt. Að búa almennt við virðingu í samskiptum innan stofnunar eins og þessarar á mótunarskeiði verður seint fullþakkað.

Ég hef oft sagt það og segi það hér að ég elskaði kennarana mína í Kvennaskólanum í Reykjavík og ég er þeim svo óumræðilega þakklát fyrir það allt það sem þeir færðu mér.

Og það er það sem varð til þess að mig langar að skrifa þessa grein á laugardagsmorgni í nóvember 2025. Það sem kennarar Kvennaskólans færðu mér sem manneskju á mótunarskeiði á árunum 1982–1984. Mikilvægi hug- og félagsvísinda – ekki síst bókmennta á mig sem manneskju í samfélagi.

Við heyrum sjaldnast um þetta í dag. Fáir sjá ástæðu til að tala um mikilvægi félagsvísinda eða hugvísinda fyrir heill einstaklingsins. Hins vegar er enginn skortur á því að heyra talað um mikilvægi STEM fyrir einstaklinginn á þroskaskeiði.

Ég skrifa þessa grein til að gera grein fyrir þakklæti mínu í garð kennara og skólastofnunar sem færðu mér innsýn inn í heim félags- og hugvísinda sem hafa fylgt mér allar götur síðan og hafa mótað mig og haft áhrif á mig og hafa enn sem manneskju í samfélagi.

Í dag þegar fasisminn virðist enn einu sinni ætla að eiga greiða leið að okkur mannfólkinu er gott að eiga sannfæringu. Sannfæringu sem ekkert fær haggað. Þá sannfæringu sæki ég ekki síst í bókmenntirnar. Bókmenntirnar sem hafa að geyma sögu mannskynsins frá upphafi vega. Bókmenntirnar sem segja frá öllu sem okkur getur dottið í hug. Bókmenntirnar sem við getum speglað okkur í. Bókmenntirnar sem við getum grátið yfir. Bókmenntirnar sem við getum hlegið með. Bókmenntirnar sem við getum reiðst yfir. Bókmenntirnar sem við getum þjáðst með. Bókmenntirnar sem geta opnað hjörtu okkar upp á gátt … Bókmenntir hafa að geyma allt það sem þú sem manneskja þarft á að halda að geta speglað þig í og samsamað þig með.

Í Kvennaskólanum í Reykjavík lærði ég m.a. sálfræði, uppeldisfræði, íslensku, siðfræði, þýddar bókmenntir, barnabókmenntir, félagsfræði og sögu. Ég nefni þessar greinar sérstaklega því ég er svo þakklát fyrir margt af því sem kynnt var fyrir mér í þessum fögum. Eitthvað sem hefur fylgt mér allar götur síðan og hefur skipt mig svo miklu máli að ég tárast þegar ég skrifa þetta núna.

Það að vera manneskja í samfélagi er ekkert einfalt mál. Tæknirisarnir núna halda að þeir haldi á sannleikanum en mér er mikið niðri fyrir þegar ég segi þeim að það gera þeir  ekki. 

Það sem kveikt á þessum hugleiðingum var pistill Sifjar Sigmarsdóttur í morgun um jólabókaflóðið og þá staðreynd að enginn hefur orð á því á dánarbeðinu „bara að hann hefði nú keypt þetta eða hitt“ – frekar en enginn hefur sagt á dánarbeðinu „bara að hann hefði nú eytt meiri tíma á skrifstofunni“ (eins og stendur í einhverri bók sem snert hefur marga).

Við vitum öll þegar grannt er skoðað hvað það er sem skiptir máli en samt látum við alla daga eins og við vitum það ekki.

Við getum verið nokkuð viss um að enginn á eftir að segja á dánarbeðinu „bara að ég hefði nú horft meira á skjáinn“ – en samt eyðum við lífinu í það. Að horfa á skjá. Alla daga. Og við lítum á það sem forgangsmál að leyfa börnunum okkar að fá aðgang að skjá – aðgang sem opnar fyrir þeim leiðina að glæpahópum heimsins og fasistum og kvenhöturum. Við höfum ákveðið að bandarísku og kínversku tæknirisarnir séu þeir sem við ætlum að treysta fyrir uppeldi barnanna okkar. Að lesa bækur hins vegar er afgangsstærð.

Við tölum mikið um aukinn kvíða barna og ungmenna en sjaldan heyri ég í því samhengi mikilvægi þess að börn og ungmenni lesi bækur.

Við tölum mikið um aukinn einmanaleika fólks í samfélaginu. Við tölum um aukna skautun. Að við skiljum ekki lengur hvert annað.

Við sjáum ekki ástæðu til að setja það í samhengi við hvað við tölum niður hug- og félagsvísindi í samfélaginu. Nei. Allt sem er þess virði að vera upphafið í samfélagi 21. aldar er tækni og peningar. Stærðfræði. Verkfræði. Náttúruvísindi. STEM. Það er kjörorðið. Og viðskiptafræðin hefur alla öldina verið álitin sannleikurinn. Guð 21. aldar.

Ég ætla að gerast svo hrokafull að segja ykkur að þetta er misskilningur. Að það eru þessar áherslur sem eru að fara með samfélög okkur til helvítis.

Manneskjan þarfnast fegurðarinnar. Hún þarfnast heimspekinnar. Hún þarfnast bókmenntanna. Við mannfólkið þurfum á hug- og félagsvísinum að halda sem aldrei fyrr.