Meira um hina hæfu og þá vanhæfu

Áformað er af hálfu ríkisstjórnar að leggja fram frumvarp um aflagningu áminningar sem undanfara uppsagnar opinberra starfsmanna á Íslandi.

Ríkisstjórn sem kynnir sig fyrir okkur sem stjórn sem annt er um almannahagsmuni og í nöp við sérhagsmuni lyftir upp þessu gamla sérhagsmunamáli elítunnar – „hinna hæfu“ á haustþingi árið 2025.

Hugmyndir í þessa veru ganga út frá því að það sé til einn hópur manna sem er algjörlega fullkominn og óskeikull. Hópur sem alltaf er hæfur til að gegna þeim stöðum sem þeir fá – forstöðumenn – já yfirmenn stofnana. Þeir eru hópur sem ekki þarf nokkurn tíma að efast um. Þeir sitja í stöðum sem þeir eru hæfir til að gegna - alltaf - og þeirra hlutverk að hafa fullkomið frelsi til að reka og ráða starfsfólk að vild.

Lög um áminningar sem undanfara uppsagnar eru svo hamlandi fyrir þessa aumingja stjórnendur að það nær ekki nokkurri átt.

Við erum búin að sjá til þess að þessir stjórnendur hafa verið teknir í guðatölu og eru komnir á laun sem eru úr öllum tengslum við okkur hin. Það var regla sem sem var svo bráðnauðsynlegt að „samræma hinum almenna vinnumarkaði“. Nú skal gengið lengra og veita þessum sömu stjórnendum fulla heimild til að reka fólk sem þeim hugnast ekki.

Við öll höfum verið dugleg við að flytja inn hugmyndir í þessa veru. Hugmyndir sem ættaðar eru frá Bandaríkjunum þar sem því er trúað að tilteknir einstaklinga séu fæddir guðlegir að hæfni og þurfi þess vegna að fá greiddar milljónir – jafnvel milljónatugi á mánuði – til þess að hafa vald yfir öðrum. Vald til að reka fólk sem þeim hugnast ekki.

Röksemdafærslan fyrir þessum greiðslum eru að þetta fólk sé svo afburðahæft og að það beri svo mikla ábyrgð. Á sama tíma höfum við aldrei kynnst öðru eins ábyrgðarleysi af hálfu stjórnenda –  einmitt síðan þessar greiðslur voru teknar upp.

Mér finnst að það sé kominn tími til að takast á við þessa arfavitlausu hugmyndafræði. Að það sé kominn tími til að henda hugmyndafræði Apprentice á haugana og öllu sem henni tengist. Donald Trump er ekki fyrirmyndarstjórnandi. Hann er ekki fyrirmyndarmanneskja og umfram allt er hann ekki og hefur aldrei verið yfirburðahæfur.

Við erum öll manneskjur. Það er grundvallaratriði sem við þurfum öll að meðtaka. Stjórnendur líka. Þeir eru eins og við, meingallaðir og mannlegir.

Það er ekki forgangsmál að gefa stjórnendum hins opinbera sérstakar valdheimildir til að eiga auðveldara með að reka fólk. Reka fólk sem þeim hugnast ekki. Starfsfólk ríkisstofnana á að fá að lifa af einstaka stjórnendur. Það er grundvallarmál.

Opinberar stofnanir eru alls ekki sama eðlis og fyrirtæki á markaði. Hafa aldrei verið og verða aldrei. Það er fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt að um opinberar stofnanir gildi sérstakar reglur sem eru í grundvallaratriðum frábrugðnar einkamarkaðnum. Störfin sem þar eru unnin eru í eðli sínu gjörólík störfum einkamarkaðarins og það er rökleysa að halda því fram að þær reglur sem gilda um starfsfólk á einkamarkaði þurfi að gilda um fólk á opinberum markaði.

Það hefur löngum verið lenska á Íslandi að þessi og hinn líti á það sem sjálfsagðan hlut að koma að máli við vini sína um að það sé bráðnauðsynlegt að reka þennan eða hinn. „Vegna þess að hann er svo óþægilegur ljár í þúfu. Hann stendur í vegi fyrir að viðkomandi fái að gera það sem honum sýnist…“ eða guð má vita hvað er undirliggjandi.

Þetta tól – heimild til reka aðra úr starfi  – er ekki eitthvað sem á að vera léttvægt verkfæri einstakra stjórnenda. Stjórnendur eru ekki óskeikulir. Þeir eru ekki allir afburðahæfir – þeir eru ekki einu sinni allir hæfir.

Á Íslandi hefur þótt sjálfsagt í áratugi að einstaklingar eigi ekki aðgang að störfum vegna pólitískra skoðana sinna. Um það er sjaldnast talað opinberlega en við vitum það öll. Að vera félagi í Sjálfstæðisflokknum þýðir að þú ert á grænni grein og þá eru pólitískar skoðanir þínar ekki hamlandi á vinnumarkaði en aðhyllistu aðrar skoðanir geta þær sannarlega verið hamlandi á þeim sama markaði.  

Fagmennska er ekki það fyrsta sem mér dettur í hug þegar ég hugsa til opinberra stofnana á Íslandi en það hvarflar ekki að mér að skortur á henni sé vegna þess að forstöðumenn hafi ekki nægilega miklar valdheimildir til að reka starfsfólkið sitt.

Hæfni og vanhæfni einstaklinga eru ekki meitluð í stein. Einstaklingar fæðast ekki hæfir eða vanhæfir. Við höfðum vit á því fyrir áratugum síðan að leggja niður tossabekki og hætta að raða fólki í bekki eftir hæfni. Við virðumst komin aftur á þann stað að vilja umfram allt lyfta hugmyndum í þessa veru. Að flokka fólk. Stimpla það. Slaufa því sem „skemmdum eplum“ og henda því á haugana því það á ekki að fá að spila með elítunni.

Þetta allt saman – þessi hugmyndafræði – er það sem við eigum að henda á haugana. Þetta blaður um að einn hópur í samfélaginu sé svo yfirburðahæfur á meðan hinn er vanhæfur. Þetta er kjaftæði sem brýnt er að við tökumst á við.

Góður stjórnandi veit að það er hans hlutverk að ná því besta út úr hverjum og einum starfsmanni og hann leitast við að ná því fram. Það getur auðvitað komið til þess að hans komist að þeirri niðurstöðu að hann þurfi að reka einstaka starfsmenn. Þá gerir hann það og hann fylgir reglum til þess. Hann veigrar sér ekki við að nota áminningar til að vara fólk við.

Það er sjálfsögð regla að í starfsmannalögum íslenska ríkisins sé gert ráð fyrir áminningarferli sem undanfara uppsagnar. Það er grundvallarregla sem stjórnvöld eiga ekki að hrófla við.

Slúbbertarnir og „hinir hæfu“

Í fyrirsögn fréttar frá í dag má lesa að „unnið sé að því jafna stöðu á opinbera og almennum vinnumarkaði“.  Þegar hlustað er á fréttina er farið mikinn og m.a. vitnað í Sigríði nokkra Indriðadóttur sem ku aldeilis vita að hér á landi sé stór hópur afætna á ríkisjötunni sem hægt væri að losa sig við hið snarasta og spara með þeirri aðgerð einni saman 30 – 50 milljarða – ég endurtek – milljarða – si svona! 

Það sem vakti sérstaklega athygli mína var að Daði Már Kristófersson fjármálaráðherra mótmælti ekki þessari röksemdafærslu – mátti því sem næst skilja á honum að hann væri þessari yfirlýsingu sammála en það fór ekkert á milli mála að þáttastjórnendur höfðu tekið þessum yfirlýsingum Sigríðar eins og um sannleika væri að ræða sem ekki þyrfti að rökræða frekar. Þarna væri nú aldeilis hægt að hagræða í ríkisfjármálunum með því að reka einfaldlega „alla þessa slúbberta“ sem eru svíkja okkur um að hegða sér almennilega á hverjum einasta degi. Um það er Sigríður Indriðadóttir til vitnis og gott ef ekki líka Viðskiptaráð. 

Mér verður svo miklu rórra þegar ég heyri af fólki í forystu sem er svo afburða hæft að það er algjörlega með það á hreinu hvernig aðrir mega og eiga haga sér. Fólk eins og Sigríður og Viðskiptaráð sem eru algjörlega með það á hreinu að það er stór hópur fólks þarna úti sem þiggur laun frá ríkinu sem það á ekki skilið. Fólk sem ætti einfaldlega að slaufa um aldur og ævi því það kann ekki að haga sér. Er óalandi og óferjandi í samskiptum „skemmd epli“ sem nauðsynlegt er losa sig við. 

Það er nú eitthvað annað en „hinir hæfu“ sem vita allt um það hvernig á að haga sér. Hugsið ykkur bara ef við gætum nú búið til samfélag þar sem fólk eins og Sigríður og Viðskiptaráð fengju að ráða. 

Það er svo dásamlegt í nútímanum að hlusta á yfirlýsingar í þessa veru. Yfirlýsingar um það að vernd opinberra starfsmanna skipti engu máli. Fyrir háskólakennarann. Kennarann. Dómarann. Embættismanninn. Í Seðlabankanum. Í Þjóðhagstofnun. 

Í landi þar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið ráðandi um atvinnumöguleika fólks í áratugi! Þvílík guðs gjöf það væri ef hann fengi nú bara að ráða opinbera markaðnum líka! Hugsið ykkur bara þvílíkur léttir það væri! Við gætum treyst honum 100%. Það er nú líklega. Þar innan dyra eru nú aldeilis hæfileikabúntin. Fólk sem ber af svo lýsir af því langar leiðir. Fólk sem veit og skilur hvað það er sem skilur á milli „hæfra“ og „vanhæfra“ einstaklinga. 

Já skilningurinn og dýptin sem yfirlýsingar í þessa veru skilja eftir sig eru magnaðar. Stjórnendur dagins í dag eru guðlegt fólk sem þarf milljónir í laun vegna þess hversu þunga ábyrgð þeir bera. Stjórnendurnir á ríkisjötunni geta alls ekki staðið undir því að þurfa að áminna fólk áður en þeir reka það. Það er til of mikils ætlast af þeim greyjunum. Þeirra duttlungar eiga að ráða því fullkomlega hverja þeir reka og hverja ekki – þó um sé að ræða opinber störf. 

Það verð ég að segja að ég bíð eftir þeirri stund þar sem ég hitti svo fullkomna manneskju að hún „kunni fullkomlega að hegða sér“. Ég bíð eftir þeirri stund að kynnast stjórnanda sem er svo faglegur að hann viti nákvæmlega hver er „hæfur“ og hver er „vanhæfur“ og taki ákvarðanir byggðar á því. Ég bíð eftir þeirri stund að geta með einföldum hætti flokkað fólk í „slúbberta“ og „hæfa“.

Nei annars – ég bíð ekki eftir þeirri stund. Heimskan sem fullyrðingar í þessa veru lýsa ríða ekki við einteyming. Heimskan að telja sig þess umkominn að geta með einföldum hætti flokkað fólk í „gott fólk“ og „vont fólk“ og talað um „skemmd epli“ og annað í þeim dúr er ekki og á ekki að vera hlutverk nokkurs stjórnanda. Sannur leiðtogi veit að það er ekki hans að benda á fólk og útiloka það. Sannur leiðtogi er sannur leiðtogi allra í hópnum – „þeirra vondu“ og „þeirra góðu“. 

Það verða alltaf til „slúbbertar“ í einhverjum skilningi. Ég gæti verið slúbberti í dag og þú gætir verið það á morgun. Við erum öll alltaf að reyna að gera okkar besta og það koma upp alls kyns aðstæður í lífi fólks sem getur gert það þungt og erfitt að vakna á morgnana og takast á við daginn. Það er hlutverk stjórnanda að lesa í slíka hluti og það er á ábyrgð stjórnenda að vera vakandi og hlú að hópnum og ekki síður að einstaklingum innan hans. 

Þetta óábyrga sjálfbirgingslega tal þeirra sem telja sig „hæfa“ um að það séu allt í kringum okkur „óhæft“ fólk er óþolandi svo ekki sé dýpra í árinni tekið. 

Ábyrgðarlaust hjal um að vernd opinberra starfsmanna sé með öllu tilgangslaus og óverjandi er gjörsamlega óþolandi í samfélagi þar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið ráðandi afl í 100 ár.