Uppeldislegt gildi dagvistarstofnana hefur verið mér hugleikið síðan ég var ung. Í Kvennaskólanum haustið 1982 skrifaði ég ritgerð um það efni og birti hér til gamans. Það er áhugavert að sjá hversu djúpar skoðanir ég hef á efninu þegar ég var bara 19 ára.
Það sem m.a. lá að baki var að ég hafði þá
þegar starfað á leikskóla og haft aðstæður til að mynda mér skoðanir. Það segir
líka þá sögu að ég var sem ung manneskja mjög samfélagslega þenkjandi og
leitaðist við að sjá samhengi hlutanna. Ég var frá barnsaldri heitur
jafnréttissinni og áttaði mig á því fyrir tvítugt hversu skýr tengsl eru á
milli sjálfstæðis kvenna um eigið líf og dagvistunar barna.
Ég veit ekki hvers vegna en í huganum tengi ég
alltaf leikskóla við reynslu mína í æsku af því að hafa tvisvar sinnum dvalið í
vikutíma á Barnaspítala Hringsins. Ég var alin upp í sveit þar sem voru engir
leikskólar en ég var mikil félagsvera og það var einhvers konar leikpláss á
spítalanum sem mér fannst svo spennandi – þar sem margir krakkar voru saman
komnir, ýmist að föndra eitthvað eða leika sér. Ég var bergnumin yfir þessu
rými og fannst það svo eftirsóknarvert – það var eitthvað við þessar aðstæður
sem heillaði mig upp úr skónum og ég tengi þá tilfinningu við leikskóla. Það
var eitthvað þarna sem hreif mig og fylgdi mér og varð til þess að ég sá
leikskóla alltaf í hillingum.
Fyrstu raunverulegu kynni mín af af leikskólum voru samt þegar ég tók mér hlé
frá menntaskóla 18 ára gömul og fór á stúfana að leita mér að starfi.
Niðurstaðan varð að ég réði mig á Leikskólann Hólaborg þar sem starfræktar voru
þrjár deildir og ég var á þeirri með elstu börnin, fimm til sex ára.
Þar starfaði ég níu mánuði og þarna var
yndislegt að vera. Ég kynntist hópi kvenna á öllum aldri sem sýndu mér kærleika
og hlýju og leiðbeindu mér í starfi. Við áttum fjörugar umræður um pólitík á
kaffistofunni og ég féll inn í hópinn eins og flís við rass. Þær voru mér góðar
– ég elskaði þær og ekki síður elskaði ég börnin. Ég varð strax heilluð af
starfsemi leikskólans og varð þarna einarður talsmaður leikskólavistunar fyrir
börn, átján ára gömul – það er ég enn.
Það var líf og fjör og gleði alla daga. Það
skal tekið fram að um var að ræða leikskóla þar sem börnin fengu bara að dvelja
hálfan daginn og við tókum á móti einum hópi snemma á morgnana og öðrum eftir
hádegið. Auðvitað þurftum við að takast á við alls konar hluti. Þar sem mörg
börn eru saman komin liggur það í hlutarins eðli. Börn eru eins eðlisólík hvert
öðru og við þessi fullorðnu. Sum eru hæglát og vilja rólegheit – önnur fjörug
og vilja læti.
Það sem ég minnist fyrst og fremst frá þessum
tíma er gleði. Það var gaman og það var gleði og fjör. Ég heillaðist af
starfsemi leikskólans eins og fram kemur í ritgerðinni sem ég birti hér og það
viðhorf hefur fylgt mér alla tíð síðan. Ég ber mikla virðingu fyrir leikskólum
og starfseminni sem þar fer fram og mér þykir afar vænt um þessar stofnanir.
Síðar þetta sama ár, þegar ég var átján ára, fór
ég sem au pair til Svíþjóðar. Þar kynntist ég lítillega starfsemi frístundaheimilis
því barnið sem ég bar ábyrgð á var orðið sjö ára. Sú starfsemi heillaði mig
einnig upp úr skónum. Mér fannst mikið til koma og hugsaði um hvað mér fyndist
við Íslendingar standa Svíum langt að baki.
Næsta reynsla mín af leikskóla var svo ekki
fyrr en ég eignaðist barn sjálf, barn sem ég þurfti að fá vistun fyrir á
leikskóla. Grein sem ég skrifaði 1991 og birt var í Morgunblaðinu hálfu
ári síðar hefur verið og er í dreifingu. Sú grein var skrifuð í miklum
hugaræsingi móður sem þurfti á dagvistarplássi að halda fyrir barnið sitt allan
daginn en Reykjavíkurborg gat ekki svarað þeirri þörf. Það atriði réð úrslitum
um að ég ákvað að flytja til Akureyrar vorið 1992 en þar var útlit fyrir að ég
þyrfti ekki bíða lengi eftir heilsdagsvistun fyrir dóttur mína á leikskóla.
Skemmst er frá því að segja að dagvistarúrræði
Akureyrarbæjar, þarna árið 1992, voru til fyrirmyndar og ég var alsæl með þann
þátt frá upphafi. Fyrst komst dóttir mín í hendur einstakrar dagmóður með
frábæra aðstöðu og þar eignaðist hún strax góðan vin. Eftir nokkra mánuði var
hún svo komin með pláss á nýjum leikskóla sem hét Klappir, stofnuðum í
heimahúsi að Brekkugötu 1. Þetta var yndislegur leikskóli og mér fannst ég hafa
himin höndum tekið. Þarna var áhersla lögð á góð samskipti við foreldra og
starfsfólkið allt varð vinir mínir. Ég elskaði þennan leikskóla og verður enn
hlýtt um hjartarætur þegar ég hugsa um hann.
Dagvistarúrræðin voru það sem stóð uppúr í
þessari Akureyrardvöl minni. Ég fór aftur til Reykjavíkur eftir að fyrirtækið
sem ég kom til að starfa hjá fór á hausinn eftir 45 ára starfsemi.
Nú var dóttir mín orðin nógu gömul til að fá
leikskólapláss í Reykjavík, þriggja og hálfs árs, og hún fór á Stakkaborg. Þar
kynntist ég líka yndislegu starfsfólki – yndislegum leikskólastjóra,
leikskólakennurum og almennu starfsfólki sem var hvert öðru betra. Ég kann ekki
að lýsa því hvað það skipti mig miklu máli en ég veit að það sama á við um aðra
foreldra, þá og nú. Að treysta leikskólanum fyrir barninu sínu, því dýrmætasta
af öllu í veröldinni, er ekki eitthvað sem við eigum að tala um af léttúð. Það
eru ómetanleg verðmæti í því falin að bera fullkomið traust til leikskólans.
Ég þarf ekki að orðlengja það að auðvitað var
dóttir mín í „umsjá“ leikskólastarfsmanna og leikskólastarfsfólkið bar auðvitað
ábyrgð á „umönnun“ hennar í þennan tíma sem hún dvaldi þar á hverjum virkum
degi á milli klukkan átta og korter yfir fimm. Auðvitað fór þar fram einhver kennsla
og leikskólinn starfaði eftir starfsáætlun sem ég bar mikla virðingu fyrir en
grundvöllurinn var auðvitað umönnun.
Ef foreldrar geta ekki treyst því að barnið sé
í umönnun leikskólastarfsmanna hafa börnin ekkert inn á leikskóla að gera – það
hlýtur öllum að vera ljóst. Börn undir sex ára aldri eru ekki sett inn á
stofnanir til að dvelja þar daglangt, nema stofnuninni sé treystandi fyrir
þeim. Fyrir umönnun þeirra. Að veita þeim ástúð og öryggi.
Þetta segi ég með vísan til þess að leikskólastjórar vilja ekki kannast við að
hlutverk leikskóla sé umönnun og gæsla. Auðvitað er hlutverk leikskóla umönnun
og gæsla – um það þarf ekkert að ræða. Hlutverkið er auðvitað meira en það –
það á ekki að vera geymsla, enginn vill það – ekki foreldrar eða aðrir – en það
er ekki eingöngu „kennsla“ – það er beinlínis rangt að halda því fram.
Ég elska börn meira en allt og mun alltaf
gera. Börn eru góðar manneskjur. Þau eru einlæg og þau eru heiðarleg. Þau eru
bara eins og þau eru og það engin gríma eða leikrit þar á ferðinni. Því miður markar lífið okkur smám saman og
okkur gengur, sem fullorðnum manneskjum, misvel að viðhalda þessum eiginleikum
sem við öll fæðumst með. Jesú vissi þetta því hann sagði: „Leyfið börnunum að
koma til mín, því slíkra er Guðs ríki.“ Það þarf ekki að hafa um þetta fleiri
orð. Þessi tilvitnun segir allt sem segja þarf um börn og mannlegt samfélag.
Ég veit að á Íslandi hefur alla þessa öld
verið látið eins og það eina sem skipti máli séu peningar. Sem er svo kolrangt.
Það eina sem skiptir máli þegar við deyjum er kærleikurinn sem við skiljum
eftir okkur. Það hvernig við búum að börnum skiptir öllu máli. Hefur alltaf
gert, gerir það núna og mun alltaf gera.
Ég veit að við búum núna í
fjölmenningarsamfélagi, sem við gerðum ekki þegar ég eignaðist dóttur 1989. Ég
veit að landsmönnum hefur fjölgað heil ósköp síðan þá vegna þess að við höfum
flutt inn vinnuafl í stórum stíl. Ég veit að stjórnmálamenn hafa tekið misgáfulegar
ákvarðanir um að lengja menntun leikskólakennara í fimm ár, sameina leyfisbréf
leikskólakennara, grunnskólakennara og framhaldsskólakennara, stytta vinnutíma
alls starfsfólks hins opinbera. Það breytir ekki því að stjórnmálamönnum ber
áfram skylda til að veita foreldrum þjónustu – ungum mæðrum sérstaklega.
Framboð á leikskóla allan daginn er
einfaldlega grundvallarþáttur hvað varðar jafnan rétt kynjanna til starfa á
vinnumarkaði. Um leið og þrengt er að þessum þætti er þrengt að rétti kvenna
til eigin lífs. Þannig var það árið 1975 og þannig er það árið 2026. Þannig
verður það alltaf.
Það er skylda sveitarfélaga að bjóða ungum
mæðrum – foreldrum – upp á leikskóla fyrir barnið á viðráðanlegu verði allan
daginn. Leikskólar eru ekki sams konar stofnanir og grunnskólar – hafa aldrei
verið og eiga ekki að vera. Það væri réttast að afturkalla breytinguna um
sameiginleg leyfisbréf strax.
Við höfum ekkert með leikskólakennara að gera
sem vilja ekki annast umönnun barna á leikskólum. Börn á aldrinum eins til sex
ára þurfa fyrst og fremst á ást og umhyggju að halda. „Kennsla“ er auðvitað
mikilvæg að ákveðnu marki en hún er algjört aukaatriði í heildarsamhenginu. Það
gerir starf leikskólakennara ekki ómerkilegra. Starf leikskólakennara verður
ekki merkilegra fyrir það að heita „kennsla“. Starf leikskólakennara er
merkilegt og verður merkilegt af því að við treystum þeim fyrir því dýrmætasta
af öllu í veröldinni. Börnunum okkar. Leikurinn er aðalatriði í lífi barns.
Leikurinn er það sem öllu máli skiptir og við eigum að viðhalda og byggja undir
á þessum fyrstu árum barnsins.
Það er þungt að eiga í opinberum deilum við
fagstéttir um hlutverk þeirra, eins og raunin er hvað varðar leikskólakennara
og leikskólastjóra – stéttir sem ég ber mikla virðingu fyrir – en það er nauðsynlegt. Ein besta vinkona mín
er leikskólakennari og fyrrum mágkona mín hefur starfað sem leikskólastjóri
alla sína starfsævi. Þessi stétt hefur verið yfir og allt um kring í mínu
persónulega lífi. Ég segi samt og segi það hreint út og meina það frá innstu
hjartarótum að ef leikskólakennarar halda að starf þeirra snúist ekki um
umönnun barna þá eiga þeir að starfa við eitthvað annað.
Það er ófyrirgefanlegt að leikskólakennarar kjósi
að tala leikskólann niður með þeim hætti sem raunin er. Langflestir foreldrar
elska leikskóla barna sinna og sú staðreynd skiptir miklu máli – er verðmæti.
Það er sjálfsagt að leikskólastjórnendur geri
kröfur til sveitarfélagsins þar sem þeir starfa – eiga að gera það og ég skal
styðja þá í því. Það er hins vegar ekkert eðlilegt við það að stjórnendur
leikskóla geri kröfu um enn frekari styttingu dvalar barna á leikskólum
borgarinnar. Það er frekleg aðför að foreldrum – sérstaklega ungum mæðrum – og
það er ófyrirgefanlegt.
Leikskólastjórar eiga við stjórnunarvanda að
etja. Vegna þess að samfélagið hefur breyst. Það er úrlausnarefni.
Úrlausnarefni sveitarfélaga og stjórnenda leikskólanna. Það mál hefur margar
hliðar og stytting þjónustunnar á einfaldlega ekki að vera valkostur á því
borði.





