Að þagga niður í sterkum konum

hefur löngum þótt verðug íþrótt. Þannig er það enn. Svo rammt kveður að þessu á Alþingi þessa dagana að það er ekki laust við að fari um mann. Svo blygðunarlaust og fyrir opnum tjöldum er þetta reynt sbr. þessi umræða hér frá Alþingi 15. apríl sl. https://www.althingi.is/altext/upptokur/lidur/?lidur=lid20210415T143812

Ég tek þetta nær mér en margur vegna þess að einu sinni var ég sterk kona. Eða það hélt ég. Nú er ég bara kona. Það er viðurstyggilegt að verða fyrir einelti komin á fullorðinsaldur.[1] Og að verða fyrir því af hálfu opinberra aðila er skelfilegt og á ekki að líðast.

Ráðuneyti og stofnanir eru ekki persónur. Þau eiga ekki að taka gagnrýni persónulega. Fjölmiðlar eiga ekki að leyfa þeim að hafa uppi slíka tilburði og ráðherra á ekki að taka upp hanskann fyrir ráðuneyti eða stofnanir á þeim grunni.

Reiði samgönguráðherra í þessari umræðu fer ekki á milli mála að á vísan í persónur innan undirstofnana hans. Þannig segir hann í reiðikasti sínu:

„Ég vil minna á að hér eru þingmenn meira og minna að tala um þingið og þ.a.l. þingmenn sjálfa og þeirra aðgang. Skýrslur Ríkisendurskoðunar sérstaklega fjalla gjarnan um einhverja allt aðra heldur en þingmenn og þeir aðilar fá engan aðgang að skýrslunni fyrr en hún er birt. Þeir geta ekki tjáð sig. Og ég ætla að segja það að mér finnst sérkennilegt ef að ég ætla að fara að tala við fjölmiðla um einhverja hluti sem þeir hafa dregið út úr skýrslu sem þeir hafa einhvern veginn komist yfir héðan frá þinginu en ég hef ekki fengið að sjá og get þ.a.l. ekki tjáð mig. Hvað þá stofnun eins og Samgöngustofa sem mest er fjallað um eða jafnvel einhverjir einstaklingar út í bæ. Þannig að þetta er grafalvarlegt mál að einstakir þingmenn fari út og tali um eitthvað sem þeir hafa fengið aðgang að en engir aðrir hafa fengið aðgang að.“

Það er ekkert hægt að fara í grafgötur með að vorkunn samgönguráðherra hér er öll með undirstofnun hans Samgöngustofu. Ekki er að heyra að hann hafi nokkrar einustu áhyggjur af almenningi sem þessi sama undirstofnun hans átti að hafa umsjón með að yrði ekki fyrir tjóni.

Í þessu máli fær maður að sjá með berum augum ósiði sem grassera innan íslenska kerfisins og er þarft að gera athugasemd við. Það þarf að kenna opinberum starfsmönnum það að þegar þeir starfa innan ráðuneyta og/stofnana eru þeir nafnlausir starfsmenn. Þeir eru þjónar þeirrar stofnunar og/eða ráðuneytis sem þeir starfa hjá og þeir eiga og þurfa að geta tekið allri þeirri gagnrýni sem þeir fá á störf sín og gjörðir.

Að ráðherrar í ríkisstjórn Íslands á árinu 2021 láti sig enn hafa það í umræðu á löggjafarþingi að fara í vörn fyrir stofnanir sínar og ráðuneyti á grundvelli þess að verið sé að ráðast að „persónum“ á ekki að líðast. Það má ekki bara gagnrýna ráðuneyti og stofnanir. Það á að gera það.

Ráðuneyti og stofnanir eiga að þjóna almenningi og engum öðrum. Þeir sem þar starfa verða að geta tekið því að ég eða þú, þingmenn eða hverjir sem er aðrir gagnrýni þau. Gagnrýnin getur verið málefnaleg og hún getur líka verið ómálaefnaleg. Auðvitað gerum við kröfu um að gagnrýni þingmanna sé málefnaleg en starfsmaður hins opinbera getur engar kröfur gert til þess að hún sé með einhverjum tilteknum hætti. Hann getur bara gert þá kröfu til sjálfs síns að hann fari að lögum og reglum og gæti meðalhófs og mannúðar í hvívetna í störfum sínum. Hann stendur og fellur með því sem hann gerir. Og hann gerir það nafnlaust.

---

[1] Einelti er alltaf viðurstyggilegt. Auðvitað viðurstyggilegast alls gagnvart börnum. Sú er hér ritar hefur ekki orðið fyrir því nema sem fullorðin manneskja og tekur því svona til orða.

Að stæra sig af flokkun fólks

Þykir í nútímanum sjálfsögð og eðlileg iðja. Því fylgir yfirleitt að viðkomandi telur sig tilheyra þeim flokki sem er jákvæður og peppaður alla daga og lítur með fyrirlitningu til þess hóps sem gerir það ekki.

Mér finnst þetta alveg stórmerkilegt fyrirbæri. Hvernig má það vera að það þyki bara besta mál að flokka fólk í hópa þar sem stórum hópi er útskúfað og hinum hampað? Hvernig getur það talist dæmi um gott og heilbrigt samfélag? Að gefa fingurinn stórum hópi fólks og segja honum að hann fái ekki að tilheyra? Hvernig getur það verið gott?

Þetta fyrirbæri kemur frá hinum bandaríska heimi. Sem hefur síðustu misserin verið duglegur við að búa til ný boðorð sem viðhöfð eru í daglegu lífi okkar án þess að við tökum eftir því eins og t.d. „að sjá glasið hálftómt í stað hálffullt“. Stepford Wives er ekki lengur dystopía – hún er veruleikinn. Við eigum öll að vera til friðs og þegja um það sem okkur finnst. Eigum að vera jákvæð og umfram allt;  peppuð – alltaf.

Við vissum einu sinni að svona hegðan heitir yfirlæti og það er ekki eftirsóknarvert eða góð fyrirmynd fyrir neinn að sýna yfirlæti. En við virðumst ekki vita það lengur. Það að vera yfir aðra hafinn og setja hina í hóp sem ekki má tilheyra er sjálfsagt og eðlilegt í dag.

Við erum öll allskonar var lína Besta flokksins einu sinni. Á sama tíma var fólkið í Bjartri framtíð einmitt duglegast við að gefa sjálfri sér þá einkunn að það væri alltaf svo jákvætt og gaf þar með í skyn hvað hinir voru þó þau gengju kannski ekki svo langt að segja það upphátt.

Við erum öll allskonar er góð lína sem ég held að væri okkur hollt að hugleiða endrum og sinnum. Við eigum í erfiðleikum í hjónabandinu, erfiðleikum með andlega líðan, erum einhverf, með geðhvörf, kvíða, fælni, eigum við ýmsa og mismunandi djöfla að draga – öll – alltaf – í mismunandi myndum.

Fólk sem á við ýmsan vanda að etja getur ekki alltaf verið jákvætt. Það er ekkert eðlilegt eða mannlegt við það að vera alltaf jákvæður. Jú, jú auðvitað er til fólk sem vaknar í gleði flesta daga og viðhorf þess til lífsins er viðhorf jákvæðni og gleði sem smitar út frá sér til annara. Það er yndislegt og eftirsóknarvert að vera nálægt slíku fólki. Fólki sem líður vel í eigin skinni og er öruggt með sig í þeirri líðan. Við hin viljum mörg komast þangað. En við erum ekki endilega þar. Og það er heldur ekkert eðlilegt við að gera kröfu um að við séum öll þar. Það er eðlilegt að við séum öll allskonar og að við fáum öll að vera allskonar.

Við vissum einu sinni að það var hluti af því að vera góð manneskja er að vera umburðarlyndur. Að vita að í störfum okkar getum við þurft að mæta alls kyns hegðan alls kyns fólks. Að það er okkar verkefni í lífinu að læra að fást við að það eru ekki alltaf allar manneskjur eins og við viljum að þær séu. Við erum öll allskonar. Það að vera góð manneskja er að vita það og gera ekki kröfu til þess að allar manneskjur séu eins og ég. Manneskjur eiga það til að hella sér yfir mann þó maður hafi ekkert til þess unnið. Það er eitt af því sem við þurfum að læra að fást við.

Margrét Kristmannsdóttir skrifaði bakþanka í Fréttablaðið í gær undir yfirskriftinni „Á lúxussiglingu“. Þeir bakþankar urðu kveikjan að þessari grein. Margrét stærir sig þar af flokkun fólks í „jákvætt fólk“ og „neikvætt fólk“. Hún tilheyrir að sjálfsögðu fyrrnefnda hópnum og lætur þess getið að hinn hópurinn „dragi úr henni lífslöngunina“. Þessi skipting Margrétar er alvanaleg þessi misserin. Ég hef lengi átt við það að stríða að þykja þessi skipting óþolandi fyrirbæri og óboðleg og ákvað að láta ekki þar við sitja í þetta skiptið heldur tjá mig um málið. Við erum mörg sem hefur verið jaðarsett í þessu samfélagi á þeirri forsendu að vera ekki eins og öðrum hugnast að við séum. Það er ástæðulaust að leyfa þeim hópi sem telur sig þess umkominn að jaðarsetja aðra að gera það án viðspyrnu.

Í heilbrigðu samfélagi er ekki til „jákvætt“ og „neikvætt fólk“. Það er til fólk. Stundum jákvætt. Stundum neikvætt. Stundum hvorugt. Fólk. Allskonar fólk. Í allskonar líðan. Í dag svona og á morgun hinsegin.

Fólk. Sem alltaf þarf á öðru fólki að halda. Fólk sem umfram allt vill fá að tilheyra.